Felipe Arrese Beitia

ASTI-ORDUETAKO BERTSOZKO LANAK

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Asti-orduetako bertsozko lanak, Felipe Arres ta Beitia. José Astuy-ren moldiztegia, 1902.

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=278

ASTI-ORDUETAKO
BERTSOZKO LANAK

Felipe Arres ta Beitia

EGILLEA

BILBON

José Astuy-ren moldiztegian

1902.an

Urrineko intxaurrak

      (Esangia)

Sarri agertuten dau goix ona zeruak

Egun ardi bat izan dagian munduak;

Lorarik lora egin mitxeletak pozik

Ibilten dira arro, txukun ta politik;

Ume koskondutxuak, zoraturik legez,

Jarraika duaz urrin artu albadabez,

Daukezalako grana ta urrezko eguak,

Balira legez gauza tint baliotsuak;

Baña artu orduko euren eskuetan

Auta biurtuten jakez ego ederrok bertan,

Orra umien pozak zertara datozen

Gauz eder baten jaube ustez egin arren.

Eguzki argiagaz bardin landa baten

Gauzatxo bat dizdizka urrin bada ikusten

Lora guztiak baño au da ederrago:

Bertara juan eta, baña an zer dago?

Ez lora pitxi eder, ez zoragarririk,

Ispilli zatitxo bat ausia bakarrik.

Gauza andia dala pentsau eragiten

Izar bustandun bere sarri da agertuten;

Askok sinistu oi dau dala miraria

Ta gerra andi baten señale garbia;

Orrelako gauzarik ezer izan ez da

Jende guztia larri ipinten dau bada.

Urietan piestak dirala ederrak

Esaten dabe beti urtero paperak;

Bertara juan eta, o zenbat alditan,

Pentsetan zan lakorik an ez da topetan!

Diru asko gastau ta damutuba etxera

Etorri oi da sarri jauna ikustera.

Arrantzalle bat baldin bada azartua

Asko artzeko ustez sarri urrin dua,

Gañera kostan bada gabetan farola

Illunagaitik bere ez deutsa ardura,

Eskerrak emon beioz alan farol oni

Utsik izanda bere oi dalako etorri.

Baitan askotan dua urrin egaztia

Largaurik bere jaio ta bizi tokia,

Itxirik abia ain lumatsu biguna

Galdu baleu legetxe buruko zentzuna,

Erbestetuagaitik damurik baperez

Doialako obeto bizitzera ustez.

Nik bere entzun eta urriñeko gauzak,

Zoro zororik egin nituzan ametsak,

Egan ez arren ontziz irago itxasua,

Baña emen ez topau uste zan lekua,

Sinisten nebalako, neke asko baga

Dirua Ameriketan irabasten zala.

Artu dot gisaxo onek engañu osua,

Zoratzen ninduana zan ispillutxua,

Ta neure farolaren errañu barrutik

Nago urriñegira emen etorririk,

Baña banintzateke itxas egaztia

Laster artuko neuke nik Euskel-erria.

O, neure jaioterri ta etxe kutuna!

Ortxe dot nik abia apaiz ta biguna;

Baitabere or daukat kostako farola,

Zein dodan biotzeko amatxo laztana;

Beraren argipetik ez baneu nik urten

Ez nintzan aurkituko ume zurtz gaur emen.

Baña izan naz beti ni txori-burua,

Alperrik orain daukat miñ eta damua:

Iñok gura ezpadau aik legez erratu

Esaera on zarrak, gaztiak, sinistu:

Urriñeko intxaurrak ots andiak dabez,

Bertara juan eta billatu baperez.

Milla betiko-loraz egiñiko aroa
Kalderon ezillkorrari

Nun da niretzat lira gozo bat?

Nun miñ bat leun ta zolia?

Ai baletorkit nundibaitetik

Musaren baten argia!

Neurez ez daukat idurimenik,

Laburra dot etorria,

Goratuteko gizon andi bat,

Ausaz naz biursaria?

Erdue musak lagundutera,

Nun zagoze irudiak?

An ete zaren jasoten dodaz

Zeruruntz neure begiak:

Nun ikusirik ainbeste izar

Ziargiz txito josiak,

Errañu batek zabaldu deustaz

Adimentuko begiak.

Egiaz areek argiak dira

Zeru zabal urdiñean;

Jakitun onak iñoz illunak

Ez dira gure artean:

Noz arteraño iraungo daben

Izarrak argiz gaiñean,

Ez dakit, baña bai gizon batek

Zeruan eta lurrean.

Gizalditxo bi uts aiña jakoz

Sekulakoa danari,

Beeko bizitz au ames bat baño

Ez jakon bati irudi:

Orrexegati, O Kalderon, gaur

Zatxataz alabagarri,

Zeru goietan zagozalako,

Argi egiñaz lur oni.

Izartxo batek ez dau itxiten

Gaba danean ederra,

Errañutxo bat bialdu baga

Ezpada bere lurrera:

Zureak gau ta egun dakustaz

Zabalik mundu guztira,

Zeruruntz barriz nire begiok

Eltzen ez diran tokira.

Urregorrizko luma eder bat

Eskuan dozu saritzat,

Bear andiak zenduzalako

Egiñda itxi guretzat;

Eskribu orreen artean ondo

Gogoan sarturik daukat,

Berba neurtuan, onen antzera

Jarri zenduan egi bat.

Amesa dala eukia, eta

Amesa bere ezeukia,

Amesa astea geituaz eta

Gurariz nekatutea,

Amesa iñor iraindutea,

Amesa mundu guztia,

Txikia onik andiena ta

Amesa bizi izatea.

Irakurrita au eziñ ukatu

Neizun daukadan aroa,

Milla betiko lora ederrez

Zuretzako atondua:

Jantziko deutsut beronegaz gaur,

Orren duiñ dozun burua,

Zuri begira, arritu dedin

Mundu bat oso osoa.

Noz gertatu da beste ainbeste

Gaztelar biursaria

Mundu guztian agertutea

Euskaldun loraz jantzia?

Ez dakit, au dan gizonen lana,

Ez dakit, dan miraria,

Ez dakit ezer; Baña badakit

Kalderon dala andia.

O españatar, biursarien

Artean gorenengoa!

Zu alabetan gaur euskaldun bat

Oso dago zoratua;

Gizon illkor bat nazan legetxe,

Ai banintza aingerua!

Kantau daizudan omen eder au,

Zurturik lurraz zerura.

Gloria bada zuri bietan

Eskribitzalla argia!

Gloria goian, gloria beean,

Kalderon miragarria:

Gizaldi bitan izan bazara

Zeru lurretan andia,

Eunki danetan izango zara

Gure gomutagarria.

Ekandu txarrak
alporjetan

Alporjetan ekandu txarrak

Erabilten dauz gizonak,

Atzeko aldean norberenak ta

Aurrean lagunarenak.

Griñau barriz da gizon danena

Errez dakusguz besteenak,

Obe litzake bai ikusiko

Bateus bakotxak berenak.

Orma-txoria

Lazoan jausirik

orma txoritxua,

garrasika asi zan

alan estutua.

Ai! katigu naz

nintzana libria!

Ona! negarti gaur

lengo kantaria;

zori gatx bat dogu,

tripau eukitea,

sinisteko asko,

da ni ikustea,

galdu dot poz dana,

galdu dot abia,

gal-azi bat gaitik

galdu dot bizia.

Sabelari geiegi

emotea gaitik

munduan ikusten da

zorigatx ugari.

Mona bat

Intxaur arbolara igon eban

Jatera ale bat moneak,

Agiñak sartu moskolari ta

Latza zalako jaurtiak;

Beste ainbeste egiñ oi dabe

Eroso bizi zaliak,

Edo zer bear neke eretxirik

Laster izten dau nagiak.

Otsoa, aixeria
eta tximiño jueza

            (Versión libre de Samaniego)

Otsoa baten, kejaz joan zan,

Tximiño juez artezagana,

Alboan bizi zan aixeriak

Eukan guztia ostu eutsala;

Deiturik arek erantzun eban,

Lapurra inoz etzala izan,

Biak eginda ez-bai garratzak,

Epai au emon eutsen juezak:

«Eurerik ezer kendu jatala

Ez dok agiri, otso zitala;

Aixeria az beti lapurra,

Zergaitik diñok dana guzurra?

Ken zakidaze biok emendik,

Zer egin neikek testigu barik»

Gura dabenak emon daiodan

Nik berba utsai gaur sinistea,

Aixeri otso bitzuak baño

Bear jok izan askoz obea.

Arrizko burua ta aixeria

Arrizko buru bategana

Juan ta aixeri zitala,

Egiñ ei eutsan, zelakoa izan

Ikuste arren, usaiña;

Aragia a etzala

Igarririk laster ala,

Diñotsa: «galant azan ezkero,

Garaunak nun dituk bada?».

Zeinbat diran ederrak

kanpo ta azalez

Baña zentzundun dira

ezaiñak geienez.

Gorbeiako artzain baten kantak

Kantan begiez gloriak nai badabez gerrariak

Baña obeto kantau ginaikez artzain ta nekazariak,

Gure biarrak ez diralako sekula negargarriak.

Gerrari otspetsuenak eziran danak zuzenak,

Euren artian guztiz ugari gaiztuak eta okerrak,

Zeintzuen lanak ez diran asko ondria datorkuenak.

Esango dot nik zer ziran nausi asko gudagintzan,

Zenbat baserri, uri, erritan, jazarrarik izan bazan,

An bizi ziran gixajoetan negar luzia jarria zan.

Norberenaz urten zedin, jazarran biar zan egiñ,

Baña soldadu errubagiak artzen ebela askok min,

Buruzariak igote arren: zeinbat alditan milla ill?

Agaitik diñot nazala zorioneko ni bada,

Nazalako gaur txabolatxuan bizi gatxik egin baga,

Biotz zabalaz lo egin eta esniaz talua jan da.

Kantetan beti bakia, geitu dedin artaldia,

Artu dagian nekazariak naiko arto ta garia,

Mundu guztiak izan dagian ugari bizigarria.

Guk erein arren solua, isten euskuen galdua,

Gu biziaren aldera beti, arek bestera gogua,

Ia ezpada nekazariaz desbardin bizi soldaua.

Beti gara gu pozgarri, iñoz bere ez izugarri,

Alabantzarik emon ez arren munduak sekula guri,

Sarrastadarik noz sartu deutsa gure soñuak iñori?

Dalako gure txistua dantzan eragitekua,

Gerra tronpet-ots garratza barriz biotza larritzekua

Al diran gauzak batek arturik iges urrindutekua.

Ill bedi alan gerria, zeñegaz nago erria,

Jaubia bidez izana gaitik, soldaduak jan artaldia,

Mundu onetan plagarik bada, axe bera bat dongia.

Iñoren miñez gloria daukana irabazia

Sekula bere ez da niretzat gizon alabagarria

Gerra zalia sarri alan da, gitxitan nekazaria.

Eguzkiari

            Oda premiada en los Juegos Florales

            de San Sebastián

Zer darabiltzu orren ederrik zeru urdiñean

Ez dala agertzen besterik iñor zure antzean?

Zer darabiltzu jarririk burdi suzko batean,

Gabez estaldu, goisez azaldu, ainbeste urtean?

Zer darabiltzu, diñot ostera, zuk Eguzkia,

Sekula lorik egin bagarik iratzarria?

Se¡ milla urtean ez aspertzeko nor zara bada?

Zeru-munduen egilla aundia zu ete zara?

Goisetan ozta zelan agertu zuk arpegia

Ikuste arren dalako esnatzen lodun guztia.

Zorigatxen bat ez dakizula gerta bidean,

Jarri ez zaiten joan ezinda zu onenean,

Bizi bearko geunkelako guk emen lurrean

Negargarri ta lazeriarik gogorrenean.

Agur! orduan egun, aste, ill eta urteak!

Agur! negu baltz, agur! uda argi, loraz beteak!

Agur! jatorri, agur gizaldi, agur eunkiak!

Agur! denporen aldantza eta egotaldiak!

Zeiñek markauko leuke orduan asierea?

Jaioeratik ill arteraño dogun bidea?

Ori litzake betikotasun baten antzera

Lurrean bere bizi bearra modu batera.

Orrelakorik ezelan bere ez bedi gerta,

Lurrean bada iñorentzako konbeni ez da.

Gauzak sen baten iraun begie beste munduan,

Aldatu bidez betiko g¡san baña emenguan.

Ill bitez zarrak, seintxoak jaio, azi umeak,

Mallarik malla aguratuaz igo gazteak.

Betoz egunak, asteak, illak, eta urteak,

Jira begia gizaldi eta eunki luzeak.

Lengo moduan jarraitu beie aise puztsuak,

Otzak, beroak, epelak, eta ¡par gozuak.

Triskau zaiteze burruka alkar odeizko taldak,

Zauri odolez gañeztu arte errekak danak.

Justuri-soñu burrundara-ots dardargarriak,

Dantzan ikaraz asi-erazo atx ta mendiak.

Zeru-sutunpen bala suzkoak erdue beera,

Gazteluzar ta dorre sendoak lurreratzera.

Urten zuk bere zerurañoko arku aundia,

Gerren atzetik milla kolorez bakez jantzia.

Uda ederra agertu zaite negu onduan,

Loren atzetik erdue alortak zeuen orduan.

Negar aldiai jarra¡ beioe atsegintsuak,

Gau baltz illunai urrengo egun eguzkitsuak.

Apaindu beie gabez izarrak zeru zabala,

Ik Eguzkia egunez poztu egik lur dana.

Bota egizak suzko saeta meiak sorura

Nai duan beste, gitxi zeiñ asko nire burura.

Zugatz azpian giro girotan kerizpetxoa

Artuko juat ire lepotik gozo gozua.

Abil nai badok urrez jantzirik Febo arroa,

Izar guztien baintzan legetxe i Jaungoikoa,

Ua aurrera sart-alderaño, ta an obiturik,

Iratzarri naik, gaur legez bigar, gois gois jagirik.

Azalako i gure erlojutzat Jaunak egiña,

Orduak zuzen marketan daukak egikizuna.

O! zorigatza nok Jaungoikotzat induan autu?

O! lazeria zeiñek benetan umill agurtu?

O! doakabe, ez bear eta itsumendia!

Gizonarentzat intzalako izan agurgarria!

Alde urruti denpora illun negargarriak!

Ken, ken! mundutik, gagozalako fedez argiak!

Gaur Eguzkia neurtu juoguz ire bideak,

Baita senbatu egun, aste, ill eta urteak.

Jaungoikoa baintz, zeñek egingo induan neurtu?

Nundik ibilli, nok agindu ta, zeinek markatu?

Barri guztiak ditugun legez jakin ireak,

Zelan ez dituk, mamortzar orrek, asmau gureak?

Zer balio jok ikusteak ik gerta aldiak?

Zer balio jok ikusteak ik gerra aundiak

Ikusi bai ta ez badituzak gogoan artzen?

Abere batek zentzun geiajo jok erakusten.

Beraz ez az i, ezelanbere orren dontsua,

Ez Jaungoiko ta ez biziduna, ez-ta altsua.

Bakarrik az i, iñok eginda gauza ederra,

Baña ik eurez ez dok aldatu ezer gañera.

Ez az galantu, ez az matxartu, sortu ezkero,

Beti bardiña, beti beti bat, ez egunero.

Lenago, oraiñ, bai eta gero, beti bertatik,

Jira-biraka jardun bear dok bide batetik.

Nun gisasoa, daukak guk dogun libertadea?

Gomuta, adimen, borondate ta nun arimea?

Ire aldean dontsua nok ni o Eguzkia!

Jaungoikoaren urrengoa dok gizon aundia.

Mendiburu Jaunari

Mendiburu izanik bada

Euskaldun guztiz aundia,

Nola ez det nik itz neurtuetan

Dala esango egia?

Ikusirikan izkribu gozo

Berak jarriak añ ondo,

Uste det dala benetan au gu-

Re lumentzako guraso;

Uste det dala gure nagusi,

Jaun au euskaraz ipintzen,

Argatikan da euskaldunetan

Umant au Zizeron deitzen,

Nork igo zuen bertute askotan

Añ gora mallarik malla,

Razoiarekin altxa dezagun

Izen Mendibururera.

Ardo zale batek
bere eskuko baso ardoari

Munduan det gauza bat

Guztiz pozgarria

Norbaitek esango du

Dala urre gorria,

Baña beste batek du

Neretzat grazia:

Zer ote da orren gauza

Añ maitagarria?

Ez zillar, ez urre ta

Ez diamantiak

Ez dira ni poztzeko

Oso egokiak,

Ardo gabe ez dira

Oien bertuteak

Biotzetik kentzeko

Eni naigabeak.

Baña ardo naikoa

Badet sabelean

Penok botako ditut

Aide gogorrean;

Alegre izango naiz

Goiz ta arratsaldean,

Lo berriz egingo det

Aukeran gaubean.

Atoz, matsaren zumo

Noen edaria,

Gizon ark utzi zigun

Oroipengarria,

Mundua mundu arte

Bere memoria

Idukitzeko badu

Ongi irabazia.

Zarren bizitza zera,

Gazteen indarra,

Munduan danok degu

Zerorren bearra;

Biba! biba! ardoa,

Klaret zeñ naparra

Auxe da neretzako

Pozgarri bakarra.

Fruta danen artean

Zu aukeratua

Zera meza emateko

Ta an konsagratua;

Etzaitez arren galdu

Bestela mundua

Sentimentuz litzake

Bertatik galdua.

      Ardoak

Enaiz iñoiz galdul

Gizonak, munduan,

Jaunak zuen pozgarri

Ni egin ninduan;

Barrungo illuntasun

Ta tristura orduan

Atozte poz artzera

Nigana beinguan.

Basoan naukazun au,

Orain dezun miña

Kentzeko antziñatik

Nagotzu egiña,

Etzaitez ez beldurtu

Dezu gaitz jakiña,

Nazu triteen poz ta

Gaitzen atsegiña.

Emen naukazu, bada

Mamatxo goxoa,

Oraiñ benetan triste,

Gañera gaixoa;

      Gizonak

Jasoko det aora

Ta itzuli basua

Sabelean daukazu

Klink! zure lekua.

Txuan-droga

                      I

Udan ikatz ederra egiñik mendian,

Sakuetan saldurik neguan errian;

Bizi zan aingeru bat legez garbi Anton,

Agaitik azkenean damutu etxakon.

Txuan-droga bestera, iñor engañetan,

Norbaitegaz ebillan geienez auzitan,

Zentimo bat bagarik zelan zan ezkondu,

Ta aberastu zalako urte gitxi barru,

Asarrean deiturik batek lapurtzarra,

Urteetako eban sartu kartzelara;

Aiñ zan bengatzallea, aiñ zan tematia,

Aiñ zan barriz miñean loi ta itxusia;

Ez eban ak itxiten ezaindu bagarik,

Bere birao zitalez ez goirik, ez berik;

Entzute ezagaitik aren berba dongak,

Iges egiten eben urriñ persona onak.

Alan bere nai eban izen onaz bizi,

Errian emon arren ez zer esan gitxi;

Eltzen zanean barriz zapatu eguna,

Ez eban uts egingo iñoz merkatura;

Guzur eta drogeaz erosi merketxo,

Drogakin bere albait karuen saltzeko;

Baña zelan aurrera urteetan joian,

Ia tratu askorik ak ezin eikean.

Azkenez oraiñgoan plazara zan joan,

Ikustera txoririk jausten zan lazoan;

Ikazdun bat lenengo aurkiturik bertan,

Itaune au Txuanek laster egiñ eutsan.

–Anton, zegan daukazu karge au saltzeko?

–Amar errealean daukat emoteko,

–Badaroat etxera artuta lepoan,

Kobretara etorri laurak inguruan.

                      II

Arratsaldean zintzo Anton lau lauretan,

Txuan-drogaren dendan barreka sartu zan;

Amarleko zuria eskinirik arek,

Eskuan artu eutsan bertatik Antonek;

Baña zelan sakurik ez eutsan ekarten,

Anton abiau jakon Txuani esaten.

–Ikatza saldu arren danai amarlean,

Sakua biurtzen jat diruaz batean.

–Ze saku ta sakuzaiñ eskatzen deustazu?

Amarleko zuriaz dana pagan jatzu,

Nai ezpadozu jarri neure esanera,

Zu baño lenago ni noa Juezera.

–Juezak enau iñoz ikusi aurrean,

Oraiñ arte bizi naz danakaz bakean;

Ikatza udan einda, neguan saldurik,

Baña sekula ez dot nik saldu sakurik,

Ikatza, ikatza da, ta sakua sakua,

Txuan ikatzaz utsik egiñ dot tratua.

–Anton, gura badozu zuzen zuk ibilli,

Gauzeau neuk egingo deutsut erabagi;

–A ezetz on egin, nai dozu postura?

Zuzentasuna eske dagoan modura?

–A baietz amarreal maian dot ipinten,

–A ezetz zeuk emonaz nik deutsut bardintzen.

                      III

Zatitxo baten biak egonda ixillik,

Bata eta bestea egin baga mistik,

Buruari atz da atz egiñik lenengo,

Estul bat edo beste bertatik urrengo,

Txu edo gorro batzuk botarik lurrera,

Autua emoteko prestaurik onela,

Txuan erabagia emoten zan asi,

–Posturetan –esanaz– dogu irabazi;

Anton, arritzen nozu zelan gomutetan,

Etzarean gaur zertzuk saldu deustazuzan;

Sakuak ta ikatzak karga bat konpondu,

Zelan egiten daben ezautzen eztozu

Eta kargeau zegan egiñik itandu,

Amar errealean esau ez deustazu?

Eta emonik zuri eskatua dana,

Oraindiño daukazu bere zer esana?

Idia adarretik, txoria ankatik,

Legez lotuten dala gizona berbatik;

Ez dozu iñoz entxun Anton tontotzarra,

Ala mutikoren bat oraindiño zara?

Jakin egizu bada gaur nogaz zabiltzan,

Eta miñagaz kontu, ez barritsu izan;

Onean ni ona naz, baña txarrean nor?

Txerren berbera bere ez da nigaz iñor;

Ni naz beti gizona berba batekoa,

Jenteak esan arren nazala seikoa;

Deitu arren errian niri Txuan droga,

Elitzate obeto deitu Txuan ona?

Galdu arren bere zuk nigaz posturea,

Egiak eztau bear eroan berea?

Ai! Anton, joan banintz ni Juezagana,

Eunerleko bat multa zeunkan bereala;

Zergaitik zuk ez dezun balio ezbaian,

Ezpada ikasgiñan bakarrik mendian;

Etzarean legez zu oitu auzietan,

Uts eingo zendulako berba guztietan,

Oraintxe zeuk esana zeuk bertan bera jan,

Dakizulako eiten zailldu baga berban;

Aurkituko ziñean antxe barregarri,

Guzurtitzat artarik egon arren garbi.

Eta, zer eingo eutsun Juezak orduan?

Eunerleko gorriaz kastigau beinguan;

Eta zelan eztozun zuk iñoz dirurik,

Pagau bear zenduan kartzelan sarturik.

Ze mesede andia gaur andik libraurik,

Egin deutsun Txuanek eztago dudarik!

Orretariko lanak badakizu baña,

Eskatuten dabela sari ta ordaña;

Alan bere enago indarka gaur eske,

Oitua nago artzen beti zerbait epe,

Ur baga eztot gura iñor itotea,

Ezpada gizonari emon arnasea;

Errez egiñ daikezu baña, kitu nigaz,

Etzi gaur lako karga on bat ekarriaz;

Eta ikatza bada gaurkoa lakoa,

Orduan izango da zeuretzat sakua;

Betor bosteko ori, Anton, etzira arte,

Zugaz adiskide zar izan gura neuke.

Antonek urten eban lotsaz gorri gorri,

Sakua ta dirua largaurik berari;

Baña igarri baga ez Txuan-drogari,

Lapurtzar bat benetan zala garbi garbi.

                      IV

Eroan ete eutzan baña bigarrenez

Beste saku barri bat betea ikatzez?

                                                   Ez.

Orra azkenengoko Txuanen tratua,

Neuk Antoni entzunda gogoan artua;

Zeiñbat alako egiñ ak ete ebazan;

Ai! banekiz guztiak kontau dagidazan;

Baña, gauza bat diñot oraiñ azkenean;

Ill ziran areik, eta gaur dagoz lurpean,

Zelan ez daben urten Txuanen gañean,

Bedartxo batek bere berrogei urtean,

Eta Anton dagoan lekua udetan,

Pitxilora ederrez dana da betetan.

Zetarikoa daben batek bizitzea,

Alakosea bere dau eriotxea.

Uda barriari

Kantatu gura neuke gauza bat,

kantatu noa egitera,

kantatu, baña nok al leikean

kantatu, gauza añ ederra?

Kantatu, egidazu biotza

kantatu, zuk bere mingaña.

kantari, aurrean dozulako

kantetan, gaur sortitza dana.

Kantetan, orra or txoritxuak,

kantetan, orra or bildotsak,

kantetan, negua joan dala

kantetan, zoraturik pozak.

Kantetan, berdeturik mendiak,

kantetan, baita bere atxak,

kantetan, soñeko barriakaz,

kantetan, gaur euren garaitzak.

Kantetan, orra barriz zelaiak

kantetan, orra loratxuak,

kantetan, goixetik gaberaño,

kantetan, agur dau neguak.

Kantetan, basoetan artzaiña,

kantetan, gaur jorik txistuaK.

kantetan. ez dedilla biurtu

barriro, ain negu gaiztua.

Kantetan. dabe zar ta gaztiak.

Kantetan, gaur dago pobria,

Kantetan, erdu ordu onean

Zatoz bai, o uda barrial

Baserriko jaun baten
bizitza gozoa

Gogaitu ta asperturik erri aundietan

Nun egon izan nazan gazte urtietan

Bizitza gozorik an ezin billaturik

Baserri onetara nago biurturik.

Emen jaio nintzan ta baita bere azi

Zartzaroan atzer a oraiñ naz etorri.

Egiaz urietan dagoz gauz aundiak

Zeintzuk niretzat ziran len zoragarriak

Oraiñ obeak emen ditudaz ikusten

Pentsetan dodalako beste modu baten

Gaztea nintzanetik zartu nazanean

Izatean dagozan gauz oen gaiñean.

Zer nekutsazan nik an? gizonaren lanak

Enien ikusten dodaz Jaungoikoarenak

Orrexek aztertuten zoro oi naz jarri

Diralako benetan danak arrigarri,

Berak bakar bakarrik bestek ezin leikez

Gauza miragarririk ez da egin berez.

Zelan ez dituezan nik lako begiak

Euren adimentuan gaur nekazariak;

Uriko gauzaz oneek dira arrituten

Emengoak uts legez jakez iragoten

Ta ara askotan doaz erdi zoratuak

Ikustera, eukirik baserrian obak.

O ene baserriko bakartadetxoa!

Zu zaitut neure poz ta atsegiñ osoa,

Nire adimenaren eskola aundia,

Arimako onaren leku egokia;

Sentidu guztientzat ze gozagarriak

Eskinten deustazuzan nozik beiñ barriak!

Tint askok uste dabe ez dala neguan

Baserrian zer gozau uriko onduan:

Orduan dakustaz nik ereiñik aziak

Udan emon daiezan ale ugariak,

Edurra barriz bada zerutik jausiten

Deritxat dagozala koipez gozotuten.

Nun da udabarrian ikusgei aiñ onik

Urietan nik emen dodazan lakorik!

Zelako lora polit usaintsu ederrak

Zoragarriak oso! baldin an gizonak

Jarten badauz begiak gogo ta zentzuna

Topauko dau ugari miraritasuna.

Zer diñot zer elduten danean udia?

Alde guztietara au da pozgarria,

Zenbat orripetxotan fruta eztitsuak

Dakustaz gorde nairik lotsaz mordotxuak,

Geriza, ginda, bardin musikak, sagarrak,

Makatz urtsu, mispira eta okaranak.

Laugarren tandarako da uda azkena,

Biotzak gozau daian au ez da txarrena

Ikusirik batuten ale ugariak

Mundu guztiarentzat onetsigarriak,

Gaiñera ordaindurik nekazari lanak

Arrastaka izerdi botariko danak.

Gauza asko oraiñdik dodaz gozagarri

Landa zelai berdeak ibilteko toki

Itzal otzaroetan aise mee gozotan

Ur bizi mueta asko iturritxoetan,

Eizatzat erbi asko, arraintzat sarbuak,

Goix iratzarri nadin txorien kantuak.

Eta gabetan barriz illargi argitan

Begiak josten ditut zeru urdiñetan

Gomutaurik euretan Jaungoikoa dala

Guretzat aiñ ederrak egin zituzana:

Gogamen onek pozez dana zoraturik

Lo gozo eztitsuetan jarten naz etzunik.

Beste bat bere badot emen gozamena

Urietako askok artuko leukena:

Lotsa aundi bat deuste guztiak auzuan,

Kalean aintzakotzat iñok ez ninduan,

Jauna danak diñoste txapelak erantzi,

Ill arteraño emen gura neuke bizi.

Politikako kontuak

Negarren jainkosa samurtu nagizu,

Egin dagidan malkoz biotz danau urtu,

Antxiña emon neutsun lenengo tantia,

Baita beterik itxi zure edontzia,

Urteokaz nik egin ez arren negarrik.

Ibilli nazalako erdi zoraturik.

Iñok baño obeto zuk bada dakizu,

Mundura zelan nintzan ozta ozta agertu,

Zure lira tristea joten bereala,

Garrasi ta negarrez nik ekin neutsala,

Naiz ta gero lurreko gauzen durunduak.

Itxi arren negar ots guztiak ituak.

Ego baketsuokaz jatsi ta zatozkit,

Begiok estaltzera eurakaz bertotik,

Erdu, ta eldu zaitez, zatoz bereala,

Jo dagidan gaur lirau, zuk emon zeunstana,

Negarrez soñututen lagun egidazu,

Ez al dakizu ondo, zer jatan gertatu?

                   * * *

Zenbat aldiz lenago ames zoroetan,

Poztuten zan biotz au etorkizunetan.

Usterik ziur ziur egunen batian,

Koronel izatea neure batalloian,

Desegiñ ziran baña alako amesak,

Begitanziño areek gaur jataz garratzak.

Zer dira inguratzen naben gogamenak?

Biotz au illun illun, ipinten deustenak?

Ai! dira gaztetako esperantz aundiak,

Beti neure aldera danak ikusiak,

Baña partiduetan geiegiko pozak,

Izan oi dira barruz mokol arro utsak.

Deslaiturik umeak eta emaztea,

Eskutatu neban nik gure banderea,

Zorigaiztoko kontu politikakuak,

Ekarri deustazuez egun ain estuak!

Nire egiñ-bearra uste dot etzala,

Umeak ta andrea zaintzea ezpada.

Oraiñ bildurrez nago dala kastigua,

Geixotasun ta gatx au Jaunak bialdua,

Egun batean gerran preso nintzan jausi,

Ugarte onetara ninduen ekarri,

Galdurik umeak ta galdurik andrea,

Galdu dot osasuna, ta ia bizitzea.

Zelan bialdu oraiñ zizpiru samur bat,

Emazte ta umeai iñogaz ez daukat,

Aixeak zaroiazan odeitxo zuria.

Ai baziña niretzat gaur mandataria,

Eta or itxasoan zabiltzazen bagak,

Eroan bazengiez nire negar tantak.

Bestelan egan azkar zoazan elaia,

Artuko al deustazu arren errukia!

Iragoten bazara nire etxe aldetik,

Diñotsut biotz eta arima arimatik,

Ene emazte maite ta ume laztanai,

Gorantzia illunak emoteko danai.

Azkenez biotzeko amodio-garra,

Tximista biurturik zoaz, zoaz, bada.

Baita zeugaz batera nire espiritua,

Gorputzetik urten da bijua bijua,

Agurtzera umeak ta andrea betiko,

Bakarrik gaur ementxe nazalako illgo.

Baserritar baten kantua

            Poesía premiada con un Pensamiento de Oro

            en el Certamen científico, artístico

            y literario de Pamplona.

                  Neure adiskide D. Bizente Arana Jaunari

            Vanitas igitur est, divitas perituras

            querere et in illis sperare.

            Banidadea da bada laster amaituko diran

            ondasunen billa ibiltea eta euretan

            konfiantza ipintea.

                  Kempisek 1. liburuan 4. kapituloan.

Txistuzko orroez lurrun ta ketsu

Ur zelaietan aurrera,

Doian ontzia urrinduagaz

Urten egin dan aldera,

Eta bertako jente guztia

Agur ta agurka lurrera,

Ete doaku benturaz inoz

Ez biurtzeko atzera,

Ainbeste ama negar txilioz

Emen itxiten dabela?

Eldu zakidaz gaur enegana

Neure musatxo añ leuna,

Eldu zakidaz argitutera

Neure adimen illuna,

Eldu zakidaz neurtiztu daidan

Zer dan zoriontasuna,

Neurtiztu daidan gazte askoren

Gaurko zoriontasuna,

Neurtitzez gura neuskielako

Buruan sartu zentzuna.

Neurtitz oneetan ikusi daien

Doatsuera lurrean,

Gozau daikela uste ez arren

Naiñok baserri etxean,

Bizirik bertan Jaungoikoaren

Bildur santu ta legean,

Itxasoetan joan bagarik

Zoriontasun atzean,

Gaurko ontzian doazan legez

Gorputz ta arimen kaltean.

Gorputz arimak biak galtzera

Euskaldun zentzunik bagak,

Mutill ta neskatx baserrietan

Zuzen etozan landarak,

O baña miña! amerikara

Orain joaten diranak,

Aixe biurrak geienez oi dauz

Beruntz makurtzen dan danak,

Añ abe liraiñ emen zeruruntz

Zerden igoko ziranak!

Zarden igoko zirala diñot

Jaio zirean lurretan,

Aretx tantaien gisan indartsu

Emengo mendi tartetan,

Ementxe gero bizi izateko

Urte asko ta luzeetan,

Gorputzean ta bardin ariman

Osasun onaz bietan,

Aita zar asko dakusgun legez

Euskaldun baserrietan.

O baserriko bizitza gozo

Zaukadazana etxean!

Nok topau zaikez urez anditik

Ameriketa aldean?

Nok topau zaikez ain beste kasta

Loi ta zikiñen artean?

Iñok bere ez an, ezelan bere

Kantari onen ustean,

Orren probea dakustalako

Garbiro neure etxean.

Nire etxean sagar zintzoak

Ez dau osatzen ustelik,

Nastu bagarik ustelak baña

Ez dau itxiten lagunik,

Au alan dala zelan ez dodan

Erakusteko bildurrik,

Amerikako kontuak orra

Irudi baten esanik

Orra an zelan gaur ez dagoan

Arimarako gauz onik...

             * * *

Mundu onetan arima geien

Nai dodalako maitatu,

Urez aruntza iragoteak

Oi nau osoro bildurtu,

Agaitik jaio nintzan tokian

Bertan nai neuke amaitu,

Bertan naiz pobre biziagaitik

Doatsuera billatu.

O! birtutea!, zu zaukazanak,

Zoriona dau aurkitu.

Zu zaukazanak, balitza bere

Egingo dirutzen jaube,

Daki doatsu ez litekela

Egingo orregaitik bere,

Iturri danen urakaz zelan

Ez dan itxasorik bete,

Daki gizonen zuloa ez dala

Inoz ondasunez ase,

Naiz izan konde sein izan markes

Alperrik izan Errege.

Zu zaukazanak, zelan añ ondo

Lurrau daukan ezautua,

Banidadetzat dauka arruak

Billatzen daben gustua,

Daki Jesusek esan ebala

Ganbeloaren burua,

Orratz zulotik iragotia

Dogula errezagua,

Aberats batek jaditsi baño

Betiko salbazinua.

Zu zaukazanak kamaleonen

Gisan ez dau nai nekatu,

Dakielako aixez goserik

Ezin leitela amaitu,

Zelan ibairik ez dan sekula

Iñoz goruntza biurtu.

Daki arima ezin leitela

Beeko gauzetan geratu,

Dalako berez odeiez gora

Bear dabena egatu.

Zu zaukazanak agaitik oi dau

Billatzen bere ertegia,

Zu zaukazanak, beti aurkitzen

Beraren Ipartokia,

Zu zaukazanak, oreñak baño

Ariñago iturria,

Zerren biotza daukan añ sendo

Jaungoikoagan josia,

Bera dalako Ipar ertegi

Ta atsegiñ danen sustraia.

Zu zaukazanak, dakusanean

Txoritxoren bat kantetan,

Ez dana inoz etortekoaz

Bildurrez ezer penetan,

Begiraturik bere soñeko

Luma politezkoetan

Mirariturik Jaungoikoaren

Probidentziaz benetan,

Autortuten dau ardura obea

Daukala arek gizonetan.

Zu zaukazana nekazaritzan

Sendo eginik bearra,

Eguneroko ogiaz dago

Pozetan biziten dala,

Zu zaukazana, andrea bada,

Emazte bat da leiala,

Senarra bada Jaungoikoaren

Bildur santua daukana,

Semea edo alaba bada,

Gurasoentzat otsana.

Zu zaukazanak umeakaz dau

Etxean otoitz egiten,

Iragokoak atsekaberik

Ez deutsa inoz emoten,

Etortekoak bere geiegi

Ez dau egundo estutzen

Dakialako bein bere Jaunak

Bat ez dabela itxiten,

Baldin badeutsa biotz ta fedez

Aita gurea deituten.

Zu zaukazanak, ondasun askoz

Euki ez arren etxea,

Orregaitiño beragaz dauka

Aukeran libertatea,

Gizon bildurrak ez deutsalako

Kentzen arin logurea,

Morrollu sendoz ez dauka zetan

Gabetan itxi atea,

Dakialako ez doakola

Lapurren diruzalea.

Zu zaukazanak, azkenez nasai

Baserrian bizi dala,

Keska bagarik daroa eguna

Lo gozo eztian gaba.

Zu zaukazana zelan dan bizi

Orra neurtitzez esana,

Orra dirutza asko bagarik

Zorioneko izanda,

Zoriondunik ez dago emen

Birtutetsua ezpada.

Gerrea

                  Lenengo osasuna,

                  Bigarren bakea,

                  Biziteko on dira

                  Bata ta bestea.

Aberea abere dalako jaioten,

Errazoe bagako beti da ikusten,

Baña zentzun ezduna naiz dala aurkitzen,

Noz dau bere lagunik illotzik botaten?

Inoz bata besteaz aserratu arren?

Ez da mirar¡ bada ganau zentzun bagak

Ikustea egiten noz baiten jazarrak,

Zerren daukezalako jaiokeraz armak,

Tronpa, agiñ, adarrak, erpe eta zarpak,

Baña baketsuaren antza dau gizonak.

Bizidun guztietan au da ezaguna,

Berba egiteko onek dauka mingañ leuna,

Barrea agertzeko bere esker ona,

Errukia artzeko biotz añ biguna,

Alkar adietako buru zentzunduna.

Bestek ezbadauz bada bizidun artean,

Gizonaren doerik beragaz aldean,

Zelan au ikusten dot abere antzean?

Zelan bere laguna¡ egiten pelean?

Jaiokeraz baketsu badator soñean?

Zelan atzera diñot errazoi ta guzti?

Iru almen dituan arimeaz nasi,

Dabil au gau ta egun esetsi ta esetsi?

Gorago dagoana beian nairik euki?

Matxiñadak asmetan egiñ arte nausi?

O zorigaiztoko! O andigurea!

Jaioten diran gizon goienen griñea!

Emendik sortu oi da geienez gerrea,

Emendixek atera orren gatx dongea,

Ainbeste atsekabe dakarren plagea.

Emendik, bai, emendik, dalako sustraia,

Griña oker danentzat bai andikeria,

Edo deitu oi dana bardin soberbia,

Zerren bere aita dan Txerren itxusia,

Jaungoikoaren kontra zeruan jagia.

Onek jarri oi ditu gizonak gerretan,

Beronek pillatzeko frutuak euretan,

Onek ixotzen dau sua biotzetan,

Adorau daien Marte kanpo zabaletan,

Bere serbitzariak odol erreketan.

Gerran agaitik nun nai dantzut aienea,

Nun nai negar, txilio, nun nai kurriskea,

Nun nai erruki baga, gizona iltea,

Nun nai erru bagako odol edatea,

Beragaz egarria nun nai kendutea.

Orregaitik gorrotoz dakus gerra Jaunak,

Baita begi txarrakaz errege-gei zurrak,

Dakizalako bere ondore zitalak,

Negarrez baño kontau ezin leitezanak,

Diralako on gitxi beste danak txarrak.

Loitu oi dira gerran oitura txito onak,

Etsaitu bere sarri len lagun ziranak,

Galdu artu emonak merkatarienak,

Atzeratu arteak, baita ikaspenak,

Ostu eskubiderik legez zuzenenak.

Gerran, atxak ikusten ditugu dardaraz,

Erriak kiskalduten suaz eta garraz,

Zerua zenbat aldiz arpegi illunaz,

Ez dabelako egin iñoz gizonakaz,

Orrenbeste zorigatx bere tximistakaz.

Añ da bada gerrea añ plaga gaiztua,

Askoz obetzat daukat kolera murmua,

Orduan umiltzen da gizon anditsua,

Gerran baña makurtze ez arren burua,

Naiago dau ikusi dana auts biurtua.

Neguari

      (Amalauduna)

Negu baltz ta motza bizar zuriokaz

Atorkigu leiaz kikildutera?

Zeru urdiñari laño arreakaz

Zertan tapau deutsak arpegi ederra?

Agura zitala arnasa otzokaz

Ipar-erriraño oa atzera

Eure alderdian ago ekatxokaz

Etorri bagarik Egoi aldera.

Azalako sartu i gure lurrera

Narru gorrian or, zugatz guztia,

Errekak orroez, zelai ta mendia

Pitxitxo bat bere ez dakarrela,

Itxasoa asarre, lotan Eguzkia,

Begirik zabaldu nai ezdabela.

Urte zar oni

      (Amalauduna)

Agur, zuri urte bazoaku zana

Agur, sekulako deutsut egiten,

Agur, zu joanik gelditzen naz bada

Urte bat zarrago eginda emen;

Urte bat lenago daukat ill bearra,

Une bat denporan orain dot galtzen,

Urte bat galduta, urte galdu dana.

Eriotzeak deust beraganduten;

Urtez ni zartzen naz, gaztetu bestea,

Ak dau metatuten kendua eni,

Eta azkenean egiñ oi dau beti,

Urteak kenduaz bere legea,

Urteak oztuta isten nabela ni,

Urte ta bizitza biak bagea.

Bakea

Lurrean ezer beste gauzarik

Bakeak ez dau bardingarririk,

Naiz izan urre gorria,

Baldin bagagoz gerran nasturik

Etxaku aiñ pozgarria.

Gerra denporan bildurra danak

Dauke gitxi zeiñ asko daukanak,

Danik pobreena barriz,

Bake denporan bear ta lanak

Dauka kontentuz beterik.

Zorioneko bake dontsua,

Zeruetatik jatsitakua,

Zatxakuz orren ederra,

On guztietan aukeratua,

Ziñan etorri lurrera.

Da antxiñako esaerea,

«Osasunagaz naste bakea»

Dirala lenen guretzat,

Eurak bagarik Erregetzea,

Bere nai ez dot neuretzat.

Errege bere dabil artega,

Galdu bajako bake ederra,

Gau eta egun asmuan,

Nundik ekarri lengo senera

Zoriona erreñuan.

Baña Erria bake bakean

Gerra bagarik dagonean,

Pobrea txabolan bere

Bizi da atsegin bete betean

Izan ez arren Errege.

Umilltasuna
eta arrokeria

Lenengoa da andia,

Bigarrengoa txikia,

Alkarren desbardiñak,

Bata birtute zuzenak

Bestea griña okerrak

Diralako egiñak.

Arek nai dau beera jatsi,

Izan arren berez andi,

Onek nai dau bestera,

Orresegaitik mundua

Ta bere bizi modua

Dakustaz goiaz beera.

Agaitik neban ikusi,

Edo buruz irakurri,

Oraingo komedia,

Egiaz ez da jazua,

Benetan ez gertatua,

Baña da irudia.

Nun dan garbiro ikusten,

Nun biziro azalduten,

Zeñ dan on, zeñ okerra,

Zeñ ipuiñ izanagaitik,

Berba neurtuz orregaitik,

Nua eskribitzera.

Erregetzat nai ebela,

Deitu eben beiñ batera,

Lorak igazko udan,

Klabel bat txito dontsua

Ta birtutez apaindua

Ikusi ebenean.

Zerren Errege antzera

Jaiokeratik soñera,

Eukan granaz josia,

Gañera buruan oso

Iñotzezkoa donoso

Koroe bat argia.

Lorarik onenak eutsen

Itzal andi bat artuten,

Sartaiseak agurtu,

Bedarrik usaintsuenak

Eztitsu ta bikaiñenak

Gura eben serbidu.

Alan ikusi zanean,

Nagusi danen gañean,

Artu eban ustea,

Lorarik egokiena

Birtutez apainduena

Andratzat artutea.

Zabaldu zan dierrira,

Berealaxe guztiaa,

Zertan Errege joian,

Lora askok zelan jakiñ,

Arrotuten buruakin

Laster abiau ziran.

Zeñ baño zeñ ederrago

Eutsen guztiak erago,

Ziztrintxoenak bere,

Buruak jaso egiñik,

Zarden zuzen eregirik

Jarri ziran dotore.

Erregiña izatera

Nai izan moduren batera,

Dotoreturik igo,

O lora buru ariñak

Orrelako alegiñak

Uts deutsue urtengo!

Errege bere kortiaz

Bajoain erabilliaz

Bazterrak erresuman,

Nun illunkera batean

Gorderik lora artean

Loratxo bat dakusan.

Zeñek eutsan biotzean

Malluka baten antzean,

Egiñ alako malla,

Baita itanduten dotsa

Ezin eroanik poza

«Loratxoa nor zara?»

           * * *

Zertan zagoz añ ixillik?

Zertan egin baga itzik?

Zertan zara estutu?

Zertan zuk bildurtu baga?

Zertan dakizun erara?

Zertako ez mintzatu?

Loratxoa izuturik

Aurkitzen zan mututurik,

Asmau eziñik itza,

Alako batean nekez

Erdiak esan eziñez

Onelantxe dirautsa.

           * * *

«Ni naz bai bioletea,

Loratxo bat umilldea

Ene Jaun itzaltsua,

Nago emen ezkutuan,

Garbi ta umill munduan,

Gorde nairik burua.

           * * *

–«Sinisten dot zareala

Birtutetsua zu bada,

Bioleta umilla,

Orregaitik Erregiña,

Nai zaitut jarri egiña

Zatorkit jauregira.

Puskatxo bat au entzunik

Geratu zan nasaiturik,

Alanbere begiak,

Lurreruntza biurturik

Erdi itxi ta baturik,

Eukazan lotsaz biak.

Zenbat zan au umillago

Aurkitzen zan itsuago,

Beragaz Erregea,

Orra nun daben zabaltzen

Aixe bigun batek laster,

Nogaz zan ezkontzea.

Esanaz Errege, ala,

Umilltasunak ebala,

Bioletatxoagana

Etsigi ta zoratu.

Urrengoko egunean,

Edo biaramonean,

Katolikoen legean,

Zala eingo ezkondu,

Lora arroak zirean,

Orduantxe umilldu.

Ezagutu eben bada

Arrokeria zitala,

Gorrotagarria zala,

Eta andik aurrera,

Izango zala obea,

Aurkitzeko suertea,

Ezkutuan bizitea,

Bioleten antzera,

Itxirik alde batera

Piesta ta plazea.

Larrosa zoro bati

Larrosa eder ixiotu ta gar antzekoa

Esaterako atzo goixean jaiotakoa,

Zelan zakustaz, añ alegere pozez betea?

Zelan Zeruak, emoten deutsun bizi puskea

Egan badoa dirudiala putz ta aixea?

Zelan ez dabe balio zure anditasunak?

Zelan purpura darakuskuzun nausitasunak,

Atzeratzeko adoak egin gura deutsuna,

Dakustalako zure egoen galantasuna,

Doiala galtzen berealaxe gaztetasuna?

Luma ederrok ez dira emonak Amodiuak?

Urre gorrizko ulleok bere, ak bialduak?

Izan ziñaiten bere irudi bizi bizia

Izan ziñaiten bere ispillu garbi garbia

Izan ziñaiten bere antzeko egi egia

Izan ziñaiten gorri ederrez parebagia

Dirudizula Jaunaren odol agaz bustia?

Eta alanbere ezingo dozu puskat luzatu?

Bizitza on ez dakizun añ laster amaitu?

Eguzkiaren tximist zorrotzak puskat mosturik

Etzagiezan billosik itxi gaur mutilldurik

Goisean neskatx, zareala zu ezaguturik,

Arratserako zaituelako izten zarturik,

Ezain, itxusi, edertasuna oso kendurik?

                       * * *

Baña alperrik larrosatxoa, natxatzu mintza,

Alperrik deutsut bersua bota, alper neurtitza,

Zerren aurrera, doaian bidean gure sortitza,

Zerren beragaz naste daroian, gure bizitza.

Orri zabalok, zimeldu jatzuz doaz lurrera,

Antxe usteldu, antxe simaurtu sats egitera,

Zapo, koko ta ar atsituak gizendutera;

Eta benturaz nik bere biyar zure antzera,

Bearko dot joan euren gosea asetutera.

                       * * *

O! zeñ laburra, jatzun bizia larrosatxoa!

O! baña nar aiñ zorrotz artean ez txit gozoa!

Gozoa zara baña urrean dozuz arantzak,

Kiñatuteko zure gorputza diranak latzak,

Zeñen kiñadak, onean artzen direan gatxak.

O! zeñ garbiro irudituten dozun gizona!

O! zeñ ederto arrorik eta estu dagona!

O! zeñ argiro bere zorion iragokorra!

O! zeñ benetan bera gozetan dakarren lorra.

Edertasuna, zure antzera da kanpokoa,

Zure antzera, gazte denpora laburrekua,

Zure antzera, maiteegi badan iñok mundua,

Zure antzera, betiko legez balitz jaioa,

Zure antzera, narrez izanik inguratua,

Zure antzera, azkenez bada txoriburua,

Zure antzera, esango neuke dala zorua,

Zeren zorotzat, zaukadazan zu larrosatxua.

Udea

      (Amalauduna)

Euri eta ekatxai, darraikoez atzean,

Egualdi on eta uda txito ederra,

Eguzkiak, ziargiz mendiaren gañean,

Dabela erakusten goixetik urteiera;

Len baño gaur dakusguz doiazala bidean,

Goixago nekazari piñak euren lanera,

Naiz Eguzki begietan ibilli bearrean

Euren saillari zintzo gozoz esetsitera.

Nekeak artu arren, zerren dauken ustea,

Denporea eldurik biltzeko laborea,

Artook, babak eta baña lenen gariak,

O zeñ gozoa jaken euren esperantzea!

Alan pozik daroez lor eta izerdiak.

Gorputz urratze eta arrastaka guztiak.

Nere adiskide laztan

                  On José Manterola zanaren andre

                  Eloisa alargun atsekabetuari

Damuz gau eta egun O gaur andre Eloisa!

Bizi zerala dakit, lutoz estalirik,

Ez aldakizu bañan, denok bear degula,

Iges beste mundura noizbaiten emendik?

Ezagutzen det ongi, dela oso tristea,

Zu zeraden antzera alargundutzea,

Ezagutzen detala, diotsut berriz ere,

Zure senarra lako bat zer dan galtzea.

Ezagutzen det, a bai! dezula gai naikoa,

Dezula suerte bat bizitzeko triste,

Ezagutzen det zure senar onak adiñbat

Zerorren amak ere etzaitula maite.

Ezagutzen det iñork, ez dizula kenduko

Bizi zeran artean bere oroipena,

Dazaut biotz orretan daukazula zauri bat,

Ill arte gordinkiro iraungo dizuna.

Bakarrik al dezake pena on arindu,

Bakarrik barren on gauza batek poztu,

Bakarrik ark ditzake munduko lazeriak,

Bakarrik pena oiek ondoen gozotu.

Bakarrik esango det, bakarrik bera dala,

Bakarrik alargun ta ume zurtzen poza,

Bakarrik zeñek biotz estu estu dagona

Zizpuru egiñ arren jarten duen lasa.

Bakarrik degu bada, zuk dakizun bezela,

Pozgarririk onena daukagun Fedea,

Gañera berarekin batera biotzean

Zerura igotzeko daukagun ustea.

Bakarrik antxen bada, berriz bilduko gera,

Gure guraso, senar, seme alabakin,

Bakar bakarrik antxen, berriro ez illtzeko

Bizi egingo gera beti elkarrekin.

Bañan ara baño len, ementxen bear degu

Lendabiziko bian ementxen penatu,

Ementxen bear degu, emen emen lurrean,

Eriotza larria iretsi ta artu.

Santuak ere zuten malla onetatikan

Pasa ta egan egiñ Zeru ederrera,

Gure Jesus maiteak, bere Ama laztanak,

Orobat artu zuten tragua berbera.

Alaxen egunen bat izango da guretzat,

Etorriko zaiguna erio garratza,

Koraña zorrotzakin lapur bat bezelaxen

Kendutzera betiko bizi ta asnasa.

Bañan ez da ajola, betor nai duenean,

Betor, erasotzera amorru bizian,

Ez dio ardura, Jaunarekin bagaude

Garbi ta adiskide gu kontzientzian.

Betor, eldu bezaigu, azpiratu gaitzala,

Bere atzapar zorrotz erpe luzeakiñ,

Bañan bere garaitza bakarrik izango da,

Soillik gure gorpuztxo erbal illkorrakiñ.

Zergaitikan anima, ezin dezakean ill,

Dalako ezillkor ta beti betikoa,

Nork ona baldin bada daukan zeru eder bat,

Eta antxen bizitza zorionekoa.

Eloisa! zure Pepe, ere ona zalako,

Igo zuen Zerura beraren animak

Aingeruak bezela araxe ega zuen,

Gozatzera betiko o zer atsegiñak!

                     * * *

Garaitu zaitez arren, kemen artu Eloisa!

Alaitu eta epe piskatxo bat artu,

Nekeetan oi ditugu, lorerik bikañenak,

Frutarik gozoenak Zerurako bildu.

Laster iragoko da, erbeste onetako

Denbora labur eta naigabez betea,

Etzuen Jaungoikoak guretzako ez egin

Orain arkitzen geran mundu añ tristea.

Beste toki bat degu guretzako egiña,

Nun ez dan iñoiz ere egunik illuntzen,

Beti negurik gabe, beti beti eguskiz,

Beti uda berria antxen da arkitzen.

Beti soñu gozoa, beti aingeru-kantak,

Negarrak an ez dute zer ikusirikan?,

Iñork ez daki zer dan pena ta naigabea,

Zeren an ezdagoan penen usairikan,

Eta atsegiñezko itxaso zabal artan,

Igarian ikusten det zure senarra,

Nundik aditzen dizun, nundik zuri entzuten,

Zotin zizpuru eta auen ta negarra.

Andikan, bai, Eloisa, lagun egiten dizu,

Jaunari eskatuak dizula grazia,

Onez eramateko lurreko naigabeak

Gero goza dezazun Zeruko gloria.

Neguari

      (Amalauduna)

Kanpoak oi deuskuz Florak aldi baten

Apainduten loraz añ zoragarri,

Uda andik laster eskiniaz jaten

Datorkio barrez gose danari.

Bioen aldia danean joaten

Agertzen da Bako danen pozgarri,

Triste bat badakus, emonik edaten

Ipinten dan arin pozez kantari.

Baña, gaur laugarren dogu etorria,

Surretik boteaz, tan, tan, dindirria,

Neptuno urtetsu, buru urdiña.

Otzak kikildurik, kapaz estalia,

Aguren illtzalla, gazte zartzallia,

Negu baltz, itsusi, zital, zikiña.

Bitoriako abadegeien
ikastegi barriari, agur bat

            Don Francisco Sanz de Frutos,

            bertako erretore Jaunari

Arbola batek mendean artzen eban Erri bat,

Gizaldi luze asko askotan gaur artean,

Arbola orrek, Eguzki sutsu naiz ekatxetik

Gorde oi eban giroz Erri au orri pean.

Bere beso bat eltzen zan Ipar itxas ertzera,

Egoi aldetik Ebroko ibai andiraño,

Eguzkiaren urteeratik Bidasoako

Erreka zabal mugagarria joteraño.

Bere kerizpe gozoko iru aizta maiteak,

Dira odolez sarri gorritu zireanak,

Euren fedea nastu bagarik zaindute arren

Beti jagiten zirealako gora danak.

Bere azpian gordetan ziran mendi eskergak,

Bere azpian Anboto, Aitzgorri ta Gorbeia.

Bere azpian Gipuzkoa ta Bizkaiko ibarrak

Baila Araba menditsua ta bai zelaia.

Irurok dabe gaur arte egin beti ta beti,

Erri bat fedez kristiñau eta apartea,

Iruroi kendu arren lege zar Euskerazkoa,

Ez dabe galdu, ez ta galduko sinistea.

Irurok dabe gaur bere egiten bazter onetan,

Deritxakona ondraz Erri bat Euskalduna,

Irurok dauke Eleix-barruti katoliko bat,

Irurok Artzaiñ eta Buru bat mitraduna.

Irurok dauke euren Obispo argitsuaren

Agindupean Ikastegi bat gaur barria,

Bitoriako urian leku gorenengoan,

Araba zelai urriñetatik agiria.

O! egun dontsu gomutagarri benetakoa!

On Sebastian Herrero jauna zana etorri,

Milla zortzireun irurogeita amazazpiko

Zezeillaren bedratzian zan jazo ori.

Bitoriako kaleetan zaiñ, ari begira

Bazan zalduna naiko aurkitzen artuteko,

Ongi-etorri txera abegi agur argiak,

Euskal-Eleixa Burujaunari egiteko.

Ozta ezautu eban guztiak maitetasuna,

Guraso samur bati legetxe izan eutsan,

Duda bagarik Ikastegi au egite arren,

Artzaiñ aiñ ona Euskal Errira etorri zan.

Jatorriz zaldun txit noblea da, baita Obispo

Españatarren gloria bere ez txikia,

Eleixearen Prinzipe argi, arimen Artzain,

Jagola zintzo, arduratsu, zur ta zolia.

O! Etxe santu, O Ikastegi agirikorra!

On Sebastian argitsuaren gar bizia,

On Mariano-k sutuagotu egiñ zaituan,

Zara zuzi bat errañuz bete ta josia.

Zeinbat alditan Araba zelai urriñetatik!

Gomutau zaitut zatxakuzala zu, eguna,

Zatxakuzala Euskal Erriko gau illtzallea.

Gure illunpe astunak galtzen dituzuna.

Zabalduagaz argi-erramak goi orretatik,

Uri, erri, zeiñ baserrira naiz txabolara,

Errama orrek deuskuelako erakarriten,

Ebanjelio zerukoaren su ta garra.

Jaurtigidazu gaur niri bere tximistatxo bat

Kantua daizudan zuri dagotzun ondra ona,

Kantau daizudan zu zareala Euskal-Errian,

Erne zarean Aretx Arbola ezillkorra.

Kantau daizudan, zu zareala Aretx bat aiñ zaill,

Ez gizaldiak, ez ta ekatxak galtzekoa,

Kantau daizudan, infernutarrak esetsi arren,

Zutik eukiko ortxe dozuna goi burua.

Kantau daizudan, udan legetxe baita neguan,

Guri emongo deuskuzuzala zuk frutuak,

Kantau daizudan, zere semeak ardi izanik

Otsoak, jarten dituezala bildostuak.

Kantau daizudan, zure semeak dakustazala,

Ugarituaz zorionean aiñ modutan,

Kantau daizudan zeruko izar biziak legez,

Argi dagien Euskal-Erriko eleixetan.

Kantau daizudan zuk argiturik euren bitartez

Goazala gu Zeruko bide bedarrean,

Ez ezkerrera, ez eskumara okertu baga,

Erdi eriditik bertara zuzen jo artean.

Kantau daizudan, onak obetzen dituezala,

Zelan arteztu adierazo baita dongai,

Kantau daizudan zelan bakea emoten deutsen,

Jesukristogaz len arerio zireanai.

Kantau daizudan poza deutsela baita emoten,

Errukarriai premiñadun ta ez ekukiai,

Baita eskintzen zeru zabalen jaubetasuna,

Jaungoikoaren serbitzari on diran danai.

Kantau daizudan, zelan Jesus-ek Apostoluai,

Baita eutsela inoz egiten dei, argia,

Eta zugandik bear dabela artu abade,

Izango diran mutill gazteak ikasia.

Kantau daizudan, erlijiñorik zurea legez,

Bat bere ez dala bere semerik gartuteko,

Ez jakitunik len oraiñ eta gerora bere,

Bardintzekerik gizarteari ekinteko.

Igarla batek agaitik diño, izarrak legez,

Jakitun onak dirala bada argituten,

Glori andi bat, baita gozauko dabeela beti,

Erakusla on izan ziranak erriaren.

Errazoiagaz agurtzen zaitut ertegi eder,

Egia utsik erakutsiten deuskuzuna,

Agurtzen zaitut o! zuzi barri ixiotua!

Argitu daizun inguruko lur euskalduna.

Agurtzen zaitut, Euskal-Erriko Eleixearen,

Metarri sendo eta Arbola errimea

Agur, Zeruak bota daizula bere iñotza,

Egin daiguzun euskaldun danai kerizpea.

Gure Arbola igartu zanak legetxe gora,

Jaso eizu jazo, Lauburuagaz banderea,

Agur, euskaldun zorionaren Landara barri,

Prudenzio ta Iñazioren eskolea.

Santu bi oneek emon beizue zeruetatik,

Sendotasuna, indarra eta laguntzea,

Izan zaitezan euren Erriko ostarku eder,

Izan zaitezan egun obeen señalea.

Triskau daizuzan gure gañeko odei astunok,

Infernuaren illuntasun, gau, itzaltsua,

Ipiñiagaz Erri onetan laño bagako,

Jesukristoren egun eder ta gozotsua.

Uda barria

                  Ene adiskide on Antonio Trueba jaunari

Negu baltzean atso bat legez zan izatea,

Orain dakusgu burua zabal dakarrela,

Apainduagaz bere ulleak neskatxen gisan,

Itxaropenez gorputza jantzi oi dabela.

Ikustekorik ikusgarrien oraiñ au dogu,

Begira daigun kanpoetara gaur bestela,

Zelan dagozan jaiorik milla lora mueta,

Euren lurrunaz atseginduten gaituela.

Aisea dator gaur bigunago len baño emen,

Gozogarri da bat jarritea bera artzen,

Zeñen bagetan txori politak egan dabiltzaz,

Uda barria etorri dala iragarten.

Ontziak doaz zabalduagaz bela zuriak,

Ekatx gaiztoak ez dauz len legez bildurtuten,

Amerikara joan zirean egazti asko,

Asirik dagoz barriro onuntz biurtuten.

Artzaiñak dabez txilibituak ur korrontaren,

Alboko landan kerizpetxotan soñututen,

Auntzkumak eta bildots guriak dantzan egiñaz,

Emoten dabe zer eldu jakun adituten.

Txal ta moxalak salto ta brinkoz besteen gisan,

Gogo argia deuskue bere erakusten,

Leiak kiskaldu zituzan lurrak nekazariak,

Laieaz ditu itzuliagaz astinduten.

Egun sentiak ezotuten dauz urrezko perlaz,

Lurrak agertu dituzan lora ta bitxiak,

Dirudienak egon dirala len ezkutuan,

Ikusi daizan uda barrian Eguzkiak.

«Ongi etorri» esaten deutse Errege bati

Oi jakon legez landara samur aiñ guriak,

Eta besteak zeinbat gorago igoten daben,

Obetoago ezarten deutsez bi begiaz.

Agurak bere bota dituez kapa lodiak,

Ikusten dira gaur txairoago kaleetan,

Eta atsoak bizkor bizkorrik lengo aldean,

Ez daukelako ainbeste sorki gorputzetan.

Gazteak barriz poztuten dira ezin geiago,

Euren gogoa dakarrelako piestetan,

Eiza zaleak ola itxirik goixetik doaz

Ibilte arren erbi atzean mendietan.

Ugaraxoak asirik dagoz kar, kar, egiten,

Txindurri piñak abiau dira bearrean,

Burrundaraka erleak dabiltz lorarik lora,

Eztigintzako egoki diran gei atzean.

Kukuak ku, ku, zozoak zor, zor, negutak txuiñ txuiñ,

Birigarroak barriz tantaien gallurrean,

Kantetan dabe danak guztiak etorri dala

Uda barria negu balizaren ondorean.

Kolera morboari

      (Amalauduna)

Zek daroa orain, alan bildurturik

Orrenbeste jente al dan lekura?

Euren arerio txar bat agerturik

Bagendu legetxe gaur Erreñura?

Zek daroaz batzuk ontzian sarturik?

Zek barriz besteak basamortura?

Topetan badabe leku segururik

Bertan bizitea dabela gura?

Jaun aserratua errukitu zaite!

Jaso-iguzu arren zeure zigorra!

Ainbat ama pobrek, zenbat ume maite!

Ill zirealako largauta orra,

Oneen kurriskakaz, nozbait ausi bite

O! kolera zure bioz gogorra!

Negu-agura zar buru zuria

Agura guztiz zantar, erkin, zital bat,

Negua deritxona, gaur da agintari;

Arpegiz baltz, zikin ta izurtsu izan arren

Nai ta ez obeditzen deutsagu berari.

Bizi da basamortu bakartsu illun baten,

Otzen otzaz agiñak jakoz dantzatuten;

Malko gogortuakaz labanduten dau lurra,

Txistu izoztuakaz gañera loituten,

Eguzkia guztizko gitxitan ikusten dau,

Begiraturik zear toki urriñetik;

Gaba eguna baño geiago dau ametan,

Ez dau aldendu gura leku añubetik

Bere arnasea da zorrotz, miñ, illgarria,

Zurretako lurrunaz nai nor dau bildurtzen;

Bizi da dardar leitan, orria aisetan legez,

Urak bere putzagaz arri dauz biurtzen.

Sustraiak dirudie bere zanko zimelak,

Errama igar batzuk bere beso meiak,

Arte zaill guztiz zar bat gorputza aiñ sikatuak,

Zati guztiak daukaz ganora bagiak.

Ikusgarri aiñ ezaiñ ta onen itxusiak,

Ama sortitza dauka oso tristetuta;

Jantzi berdeak deutsaz kiskaldu surik baga,

Narru gorriz itxi dau leitan alatuta.

Billox dakusanean burla geiagorako

Agurra arek deutsa eioten kapea,

Kolore ederduna; baño berotuteko

Jaunak ez eban egin alako trastea.

Zeinbat lodiago dan estalki zuri on

Deituten deutsaguna Bizkaian edurra;

Ainbat beraganako zugatzik mardoenak

Biotzeraño dauke sarturik bildurra.

Agura maltziñari otuko balitxako

Ulle dana ebai ta onuntz botatea,

Errez gertau leiteke bere pisu andiaz

Zugatzak beso baga asko geratzea.

Eta, nun ete dira udako lora polit,

Ainbeste fruta mota nun dira sartuak?

Zorionean dagoz nunbaiten ezkutaurik,

Kiskalduko zituan bestelan neguak.

Ez dago jakin baño satorrak bildurturik

Lur barruan noraño direan sartuten,

Txindurritxoak aurrez egindako etxean

Pillatutako janaz gaur dira zaillduten.

Erle burrundari bat orain ez da sometan,

Ondotxo ostendurik dagoz erlautzean;

Udan batu ebezan loratxoai eskerrak,

Osterantzean larri biziko zirean.

Txori buru ariñak laguntza billa dabiltz,

Baña ez deutse bere jaramonik eiten,

Dalako Agure au arrizko biotzduna,

Gaixoak isten ditu lazerian illten.

Aiñ da gogorra eze pobre guztientzako,

Oneek ikusten dira gaur asko negarrez,

Garrasiz ta uluka ill dedilla Negua,

Eta bizi dedilla Udea deadarrez.

Gure azken-lekua

      (Amalauduna)

Orri igartuak uda azkenean

Arbolatik dira lurrera jausten,

Euren izateak bizia galtzean

Lurrean dirala sats biurtuten:

Zelan itxasoan ontziak urean

Markarik ez daben inoz egiten,

Alan orritxoak zer ziran ez dabe

Gomutagarririk guretzat isten.

Bardin ill ziranak toki au largaurik

Guretzako jareiñ eben mundua,

Nortzuk gaur dagozan geienak azturik

Aztu oi dalako iragokua,

Agaitik orriak legez igarturik

Obira daukagu jausi-lekua.

Ama baten sentimentua

                  «Ardiak egin pekatu

                  Eta bildotsak pagatu».

                                     (Esaera)

Laster mutilltzen da larrosa bat,

Zotz bat bereala ausi,

Kristal bat brintzan golpeaz errez,

Argi bat putzaz itzali;

Modu berean baten aiñ laster

Biotza jatan erdi bi,

Uste bagako barri samin bat

Jatalako eldu neuroni.

Egazti batek maitetuten dau

Txit asko bere abia,

Lañoak legez baita lurrunak

Laztandu oi dabe goia:

Itxas orratzak ipar aldea,

Arriak bere ertegia,

Alantxe maite nik bere neban

Seme bat maitegarria.

Zorioneko edo txarreko,

Gerra bat emen sortu zan,

Zeinbat ama on seme bagarik

Gaizki ipiñi ginduzan!

Garaitza zala kanpaiak joaz

Jolasa ugari bazan

Baña ez dakit biamonean

Zelan miñez ill ez nintzan.

Armadatzar bat musika joten

Sartuten jaku errian,

Ni bizi nintzan etxe aurretik

Biba gu! oska bajoian,

Soldadu batek diño penaurik

«Jose ill jaku goixian,

Beraren ama gaixoa ustez

Bizi da ortxe etxian».

Tximistak ez dau iñoz aiñ errez

Zugatz igarrik urratu,

Zeinda berba areek nire biotza

Eben guztia zatitu;

Ez eguzkiak iñoz aiñ laster

Edur tantarik bere urtu,

Zelan barriak nire begiok

Malko zituzan biurtu.

Seme bat euki bera soldadu

Eroan eusten gerrara,

Orduan etzan beste nausirik

Agintari zan indarra;

Eta gaur barriz zartzarorako

Dot semearen bearra,

Baña niri a kendu eustanak

Ez deust gozotzen negarra.

Euskal-errian esaera au

Antxiñakoa daukagu,

Ardiak egin pekatu eta

Bildotsak bear pagatu,

Esakune au asmau ebanak

Ez eban ezer erratu,

Ema gaxo au egia orren

Ona emen bat testigu.

Aita zar baten esperantza ederra

Zelan bada gizona sarri dot ikusten

Arrisku andietan errez dala sartzen?

Ordu une danetan bizi nekatuten,

Lorik egin bagarik gabak iragoten,

Burua ausiten, bizia laburtzen,

      Osasuna galtzen,

Ez badeutsa pozen bat zerbaitek emoten?

Alan itandu leiket ez danak zolia,

Zer da orren pozgarri zu bertsolaria?

Nik erantzungo deutsat o adiskidia!

Esperantza bat oso dudarik bagia,

Aberats andia, ezerdun txikia,

      Bardin ezeukia,

Poztuteko munduko bizidun guztia.

Bestetan zelan dakust nik nekazaria

Egunera baño len oetik jagia?

Soluetan lanean goisetik asia,

Itzaiña idiakaz arturik burdia,

Naiz eguraldia, izan otzegia,

      Zein beroegia,

Ezpaleu esperantzan poza ipiñia?

Zenbat jakitun andi zoro diran jarri!

Diralako eunez ta gabaz ibilli,

Atseden emon baga iñoz gorputzari,

Ta bai eriotzea sarri buruari,

Eginik ekarri, zergaitik larregi,

      Ziran ikaslari,

Pozturik gloriaren esperantzeari.

O! ta zenbat gerrari ziran azartuak,

Burruketan sarturik aiñ amurratuak,

Beingo baten istera etsaiak goituak,

Izan arren sarritan eurak menpetuak,

Edo lotsatuak, iges bialduak,

      Baña sendotuak,

Esperantzak jarten dauz barriro gaixuak.

Itxasgizonak bere ditugu ikusten,

Arrisku andietan uretan ibilten,

Ta onen onenean sarri ondatuten,

Ontzi ta ontzizaiñak bertantxe galduten,

Batzuek urteten, besteak itoten,

      Diranak salbauten,

Ez dira esperantzaz ostera joaten?

Azkenez zer egin lei datzanak geisorik?

Osatu leiteala ez euki usterik?

Ez neuke sinistuko aiñ gauza okerrik,

Ta bai osagarriak gogo onaz arturik,

Jaunak lagundurik, ikusteko onik,

      Len legez oraindik,

Esperantzeak dauka geisoa pozturik.

Errukarritzat ez dot iñoz ezeukia,

Aiñ gitxi aberats bat lurrera jausia,

Gerrari menpetu ta jakitun txikia,

Ez ta luzaro oian dagoan eria,

Orren azkarria, nik dot eretxia,

      Dala mingarria,

Esperantza bagako errukigarria.

O! neure biotzeko esperantza ona!

Zuri begira pozik ni euki nozuna!

Ez egizu ez arren beti alan baña,

Poz onetan bakarrik ni bizi nadilla,

Ezpada bestera, obeto aurrera,

      Esperantz ederra,

Sartu nagizu laster atsegin betera.

Egiaz ni geisorik ez naz iñoz izan,

Baña beti arlote bai mundu onetan,

Semetxo bat joanik dot Ameriketan,

Jakinik nago zelan aberastua dan,

Pozez nago alan, a datorren eran,

      Urrengoko udan,

Aberats biziteko ni bere esperantzan.

Etorkizuna

Iragokoa irago ziñan,

Baña betiko irago,

Ai! ezagutu nik bazindudaz

Irago baño lenago;

Iragoaren biurtuterik

Ez dodalako geiago,

Etorkizunaz bildurrez larri

Eta ikaraz txit nago,

Enazalako etorkizunaz

Kontuan jausi gaurdaño.

Etorkizunak, etorkizunak,

Zelan ninduan poztuten!

Mendi gañeko zelai eder bat

Au jatan begitanduten,

Etorkizuna loraz jantzirik

Baneban bere ikusten,

Etorkizunaz sinislari au

Banintzan bere puztuten

Etorkizunaz desengañauta

Naz baña gaur esnatuten.

Ezkutau eustan etorkizunak

Bere eguzki argia,

Estaldu eustan etorkizunak

Bere goix zoragarria,

Ostendu eustan etorkizunak

Uda barriko arpegia,

Gorde betiko etorkizunak

Itxaropen on guztia,

Len pozgei jatan etorkizuna

Oraiñ jat illungarria.

Jaioa doa koskonduagaz

Lenengo ainbat urtean,

Gaztea bere goruntz igoaz

Bizitzan aldats latzean,

Piesta zaleen gisan zantzo ta

Uju-ujuka bidean,

Etorkizun bat alegerea

Topetea ustez gañean,

Ames egiñaz biziteko ondo

Gora elduten danean.

Ai! igo neban nik bere gora

Baña ez topau zelaitza,

Ezpada ota, sastraka asko,

Nartzea eta arantza;

Billatu neban mendi guena

Zelaien ordez zorrotza,

Poztu ninduan etorkizuna

Zan iduri uts, zan bitza,

Iduri utsa, bitza, amesa

Dalako gure bizitza.

Zartu egin dan guziak deutsa

Mendi orri igo gañera,

Baña atseden nun ez topaurik

Jarrai bear da aurrera,

Eguerdia artuagaz bat

Eguzkiaren antzera,

Gizona bere igaroten da

Bizitzan arratsaldera,

Etorkizuna joan ezkero

Baña ez dator atzera.

Atzea edo oste aldea

Gelditzen jaku gauturik,

Etorkizunak ezin dabela

Araño bota argirik,

Eguzki onek igex eginda

A geratu zen illunik,

Irago ezkero bide artatik

Aurreruntz baten bakarrik,

Ate sendoaz geratuten da

Bein ta betiko itxirik.

Zarturik nago arratsaldeko

Eguzkiaren antzean,

Aurkietan naz beeko zokora

Laster joteko urrean

Eriotzea jabetua da

Irago doan bidean,

Etorkizunak erakusten deust

Obi zakon bat aurrean,

Etorkizunak nora daroan

Orra gizona azkenean.

Urteroko kontuak

                  Etxegaraiko Karmelo neure adiskideari

Karmelo, alegere jaku agerketan

Udabarri zoroa urte guztietan,

      Loraz apainketan,

Dituala kanpoak ederto jantzirik,

Urteroko soñua uts egin bagarik.

Udea egiten da bigarrengo sortu,

Beroaz egiteko mendiak leortu,

      Txarkoak mututu,

Eroateagaitik Donosti aldera

Jentea orko aixe giroa artzera.

Irugarrenak Uda-azkena, izen dauka,

Au beti dator gari ta artoa opaka,

      Sagardau botaka,

Askoz prestuago da beste biak baño,

Pobreai egiteko mesede geiago.

Baña gaur sartzen gara Karmelo, neguan,

Aurtengo au ez dakit zelan izango dan,

      Aurkitzen naz dudan,

Edurrak beintzat atzo poztu ez ninduan,

Fara fara jausiten emen ziarduan;

Negu au bada igaz zan legez zitala,

Egurrik ez daukanak bildu dagiala,

      Bestelan su baga,

Triste iragoko dan aurten Gabon gaba.

Gabon ondo irago o lagun laztana!

Zergaitik dirudian euskaldunen gaba,

      Jesus jaio zana.

      Itxaroten ala,

      Dozu zeure ama,

Noz joko ete dozun etxean aldaba.

Baturik euskaldunak geure ezkatzetan,

Gabon kanta zarrakaz gomutau gaitezan,

Txurru bat geitxoago edan arren bere,

Esan leike Gabonez au dogula libre,

Eta nik sutondoan kantetako aurten,

Urrengo bertso biok ditudaz ipinten:

Biba Jesus, ta biba Maria ta Jose,

Anjela, edan daigun beste baso bete.

Eibarko burdin-bidearen
estreñako kantua

Ixi, ixi, ixildu

Txori barritsuak,

Ixildu errekatxo

Zentzun bagakuak;

Ixildu o abere

Basuetakuak!

Gagozalako emen

Gu bere mutuak,

Gazte, zar, aberats ta

Pobre gizajuak,

Entzun daiguzan ondo

Tren-txistu soñuak.

O egun, baña egun

Goguangarria,

Sekula ez da ilgo

Zure gomutia;

Kondairean izango

Zara ipiñia,

Bedeinkatu dagigun

Jaungoiko aundia,

Or or datorrelako

Tren txistularia,

Iragorik azpitik

Eizako mendia.

Ongi, ongi etorri,

Ongi tren dontsua,

Aspaldian genduan

Zure desiua,

Zu errezibitzeko

Jantzi da Zerua,

Eguzkia jagi da

Gaur argiagua,

Illargiak estreñau

Ei dau soñekua,

Izarrez iñoz baño

Apainduaga.

Zure lurrun ta keia

Jaku pozgarria,

Lur leorrari legez

Trumoi ta euria;

Geienez oi dalako

Au izan ogia;

Zu bere zara gure

Mesedegarria,

Zuk, zuk biztuko dozu

Gure industria,

Bizi dediñ! bai! bizi

Eibarko erriya!

Gizonaren altasuna

Jaungoikoak egiñik

Gizonari argi,

Onek atera ditu

Zeinbat gauza barri;

Oraindio badauka

Zer asma ugari,

Gure gendukelako

Aidian ibilli.

Etorriko balira

Asabak mundura,

Ez leukee ezagutuko

Jaio ziran lurra:

Aiñ da aundiya eze

Ein daben biurra,

Len bide luze zana

Gaur dogu laburra!

Legoak ta legoak

Itxirik atzian,

Egaztiak duiñ bizkor

Gaur guaz trenian;

Mundua jiraturik

Lau illabetian,

Barriro sartzen gara

Urtendako etxian.

Bergara, Plazenzia,

Eibar ta Durango,

Erri bat legez dira

Aurrera izango;

Lauretan egon leike

Ordu batgarrengo,

Mundu guztitik tren au

Ojala balego!

Homero euskalduna

      (Iparragirreri kanta)

            Ene adiskide on Federiko Baraibarkoari

Jaso nai nuke kantatzalle bat,

Mendiok baño gorago,

Jaso nai nuke albanezake

Odeiez ere arago.

Illargitikan Eguzkiraño

Andik izarretaraño,

Izarretara jaso dezadan

Almena baña non dago,

Egorik gabe nere buru au

Jaso ezinda banago?

Izarretara jaso dezadan

Betor andikan almena,

Goragotikan grazia, etorki

Eta doarik onena;

Betor zerutik mingañ eztitsu,

Leun bat aingeruena,

Arek gaur artu dezan gloria

Irabazita duena,

Dalako bera euskaldunetan

Neretzat euskaldunena.

Euskaldunetan euskaldunena

Kantatutzeko lur oni,

Mundu bietan euskaldunena

Kantatzen Euskera amari,

Orregatikan zorretan gaude

Euskaldun danok berari,

Koroi eder bat antolatzeko

Euskaldun umant zanari,

Urez anditik, zeñda emendik

Ain ospatsua danari.

Guri konsejo onak ematen

Bera zan euskaldunena,

Ark esan zuen batzar danetan

Eiteko gure izkera;

Eta biziko gerala emen

Pakez, garbiro onela,

Ots egiñikan lotsagaberik

Bizi dedilla Euskera,

Nork uste zuen au dala Jaunak

Zerutik jetxi duena.

Nola berari onrau zor zaion

Abiatzen naiz onratzen,

Zeren gitarra zartxo batekin

Zuen poztu, naiz tristetzen,

Zeren estutu, zeren lasaitu,

Arek zekien egiten,

Itxasoko urak diran erara

Apaldu zeñ da jaikitzen,

Modu berean gure biotzak

Zituela ill ta piztutzen.

Argatik Jaunak zabaldu zion

Laster izena Frantzian,

Ingelaterran, Alemanian,

Orobat ere Italian,

Beldurra nola ipiñi zuen

Ementxe gure Españian,

Erbestetu zan eragotzita

Bizitzen Euskal-errian,

Gero ogei bat urte egin zuen

Lurraren beste alderdian.

Ara baño len utzi zizkigun

Jarrita kantak ugari,

Beren artean samurrena bat

Adio Euskal erriari,

Beste kanta bat eder ederra

Aizkibel jakintsuari,

Oraindik berriz ederrago bat

Jarria Aritz zarrari,

Zeñek ematen dian gloria

Andi bat Euskal lurrari.

Au da kanta bat, mundu guztian

Zabaldu dana nai nora,

Kanta aiñ bikaiñ, aiñ ospatsu au,

Etzaigu illko iñola,

Zeruko argiz Joxe-Mari-ri

Uste det jetxi zaiola,

Homerok ere etzuelako

Jasoko obeki arbola,

Apolok ere beste kanturik

Noiz altxatu du aiñ gora?

Kanta dezagun batzar danetan

Kanta aiñ paregabea,

Kanta dezagun adoratuaz

Arbola santu gurea,

Kanta dezagun bera degula

Mantxik gabeko lorea,

Gogoraturik itz orietan

Iparragirre trebea,

Zergatik berak kanta zituen

Bizteko gure fedea.

O! zeiñ ederki biltzen gaituan

Aritz zarraren oñean,

Lau probintziok anaiaturik

Batzen an erramapean,

Irme ta sendo alkarturikan

Laurok korapill batean,

Laurokin lazo bat egiñikan

Fuerodun izan gaitean,

Goza ditzagun zorion danak

Guraso zarren legean.

O! zenbat bider Madrillen bertan

Entzun izan zan kant ori,

Euskal uriak adi zioten

Asmatzalle ez illkorrari,

Errietako konsejuetan

Askok ikasi berari,

Duda gaberik euskaldunetan

Kanturik onen dirudi,

Joseri baño nik enioke

Deituko errege iñori.

Orregatikan eo dezagun

Koroi bat artearekin,

Lau probintziok gaur dizaiogun

Jantzi burua berakin,

Molda dezagun, molda bertatik,

Molda alegin danakin,

Ez urre, ez perlaz, ez diamantez,

Ezpada obearekin,

Diña dalako, iñor bada diñ

Jazteko ostoarekin.

Aritz ostoz bai, jantzi dezagun

Euskaldun orren argia,

Arbola ostoz ornitu ari

Kopeta zabal garbia;

Utsik Arbola ostoz apaindu

Iparragirre andia,

Arbolarekin betiro bizi

Dakigun Jose Maria,

Arturikan gaur anaiok gandik

Illko etzaion saria.

Bizi zaitea Iparragirre,

Ortxe Parnaso mendian,

Zergatik musen maitetzallea

Ziñan bizitzan zu beian,

Apolok zauzka euskal kantari

Danen guztien erdian,

Deitu dakizun zuri Homero

Zerorren jaioterrian,

Naikunde on erabilli det

Iya aspaldi guztian.

Deitu bekizu, deitu euskaldun

Bertsolarien izarra,

Deitu bekizu ajola gabe

Maisua jotzen gitarra,

Zortziko soñu onak asmatzen

Zera danoen azkarra,

Kantatutzeko eztarritikan

Geien daukazu indarra,

Gañera zera eztitasunez

Erretxinola bakarra.

Beste Joserik ez dakust ez nik

Nere gidari zu zera,

Jaurtigi-dazu zure txinpart bat,

Jargoi ortatik lurrera,

Lagun zadazu Parnasotikan

Izaten zure antzera,

Jaso dezadan izkuntza zar au

Izkuntz berrien gañera,

Berau dalako geienen ama

Nere laztan dan Euskera.

Ekatxaren ondoko geraaldia

Ekatxak oso alde egin eban:

Dantzudaz txori kantuak,

Bidera atzera etorri eta

Klokadak daukaz olluak.

An sartaldean urdinduten da

Garbi jarririk zerua,

Mendi gañean bere agertu

Baserri illunpetua;

Ibar erditik garbiro doa

Arekan errekatxua.

Surrumurrua abietan da,

Poztuten oso biotza,

Eguneroko zeregiñetan

Asten da laster bakotxa.

Zeru ezoa ikusitean

Agertuten da atera

Beargillea kanta soñuan

Bere lanagaz astera;

Eta andratxoak urten nai leuke

Euri ur barria artzera.

Etxalde eta goietan barrez

Eguzkia da azaltzen,

Eta etxekoak galeria ta

Leioak dabez zabaltzen,

Entzuten dabez bide urriñeko

Kaskabel ots ta zaratak,

Baita ibilten abiau diran

Burdi irrintza garratzak.

Atseginduten biotz dana da,

Noz da aiñ gozo bizia?

Noz dau gizonak ikasiteko

Orren egarri andia?

Lan zarraz, zeinda barria asteko

Noz dau obea gogua?

Noz gitxiago gomutetan da

Bere gatxagaz burua?

Atsegiña, ume naiestuaren,

Poz zora, da izuaren,

Onek ikaraz oso jarrita

Bildur zan bai illtearen.

Nok gorrotetan eban bizia

Larri ikaraz miñetan,

Ixil, izerdiz, otz ta desmaioz

Jentea zan aurkietan.

Geure iraiñak zerren odeiak,

Tximista ta urakanak,

Ikusteak irabiatu

Zituela egin dandanak.

Sortiz maitea! onexek dozuz

Askorentzako zuk doiak,

Atsegiñetan ipinten gaitu

Penetatik urtetiak,

Zure eskuz gozuz asko penetan,

Damua azten da berez;

Baña atsegiña guztiz gitxitan

Dator au mirariz legez,

Naiesturen bat desegiteak

Dakarku nozbaiten errez.

Goijaunak maite alan zaituen

Giza arraza dontsua

Zara, nozbaiten atsekabetik

Bazagoz alderatua,

Eriotzeaz bazara osatzen

Zara zorionekua.

Napar ta euskaldun ikaslariak
kantetako jarria

      (Zaragozari agur)

Agur, Ebro ertzeko

Zeruko Lorea

Aragoa apaintzen

Dozun Larrosea;

Agur, agur, Pillargo

Ama Birgiñea,

Itzalez begiratzen

Deutsugun Andrea;

Zuri zor jatzulako

Lenengo ondrea

Orra Euskaldunaren

Agur humildea.

Agur o! Zaragoza

Gure ikastegia

Umetxoak amari

Legetxe titia,

Zuri edanik goaz

Bai, jakituria,

Igaz etxetik ona

Illun etorria,

Doialako burutik

Zuz argi jarria,

Kantau bear deutsugu

Azkentzat gloria.

Egun au bada gozo

Eta ez mingotza,

Diñotsugu zugaitik

Dala gaurko poza,

Zugaz ez da aztuko

Ikaslen biotza,

Euskalduna zergaitik

Ez dan iñoz otza

Zeruraño jasorik

Alegiñez boza,

Kantauko dogu bizi

Bedi Zaragoza!

Napar ta euskaldunok

Agurturik gaur zu,

Bagoaz dogulako

Kurtsoa amaitu;

Bagoaz Zaragoza,

Trena dago estu,

Goazela aguro

Txistuka dirausku,

Bagoaz, bagoaz, bai,

Artu arren damu,

Ez daigun onenean

Biajea galdu.

Zelaietatik goaz

Mendi arteetara,

Leku eguzkitsutik

Kerizpietara,

Zatoze emengoak

Zuek bere ara,

Artzean ango aixe

Eztitsua dana

Ots egin dagizuen

Danok bereala,

Udan Euskalerria

Zerutxo bat dala.

Munduko goraberak

Seaska eder sedaz jantzian nintzan jaio,

Baita lenengo urtea bere an irago;

Palagu eta eregu danak nituala,

Baña joan zan ango aldia bereala.

Aurrera bere bizi nintzan ni naikeretan,

Mizkeria ta arigura gozoetan;

Beti gu izan giñealako eukitsuak,

Aberatsetan errian goren gorenguak.

Gaur baña zelan aurkitzen nazan oso pobre,

Enazalako lengo eukien baten jabe;

Ai! ezbearrak nebazalako izan asko,

Okertu ziran gauza guztiak niretzako.

Aldakuntze au mundu onetan ikustea,

Gatx eingo jatan aldi batean sinistea;

Neure bizian egin ez arren on uste,

Kolerari legez lagunak iges deuste.

Gaztezaroan alkarren kutun gu giñean,

Genbiltzalako beti batera jolasean;

Eskolan bere ibilli giñan beti nasi,

Anaia batzuk legez giñean iya bizi.

O! baña oraiñ areik goi goian ta ni beian,

Aurkitzen gara oso desbardin suertian;

Zeinbat alditan eurai jo arren nik atea,

Jaunak lagundu daizula dabe limosnea.

Albotik bere sarritan jataz iragoten,

Senide urtzat len jatazanak autortuten;

Jausi nintzanik ona ez deuste ein agurrik,

Eztu zuzendu nire alderuntz arpegirik.

Baña pobretu arren, ondrarik galdu neban?

Ausaz au ez da len legez bizi gaur enegan?

Ausaz agurrik egin ez arren aberatsak,

Neugan egoan azpiratzea zorigatxak?

Pelotatxo bat guztiz errez da biurtzea,

Naiz da etorri indar askogaz aterea;

Iñor da bada gizon argal ta gisajua,

Atzeratzeko Probidentzia indartsua?

Edur artean egiten bada erabilli,

Mokilia joan oi da egiñaz beti andi;

Nire lagunak jarraitu dabe andituaz,

Zeinbat zarrago diru geiago pillatuaz.

Eta ni barriz, asi ezkero mallak galtzen,

Lurra jo arte enaz gelditu beratuten;

Galdu jatazan uste bagarik ondasunak,

Ala ez dakit baziran bere txartasunak.

Ni nintzan legez, bizi danen bat jausitea,

Gertau leiteke, ta kantaz ezin nasaitzea;

Jausi arren nik, kanturik ezin neike laga,

Naiz da negarrez itxi egiak esan baga.

Ez da ardura biotza illun euki arren,

Berau dagoan aroan kantau nai dot emen;

Egunak bere oz dira danak goi urdiñak,

Batzuk argiak, besteak motzak desbardiñak.

Alantxe bada errama baten soñuetan,

Ez da txoria ikusten egun guztietan;

Batzuetan dan kantetan tantai gallurrean,

Beste askotan lenengo daukan adarrean.

Entzun izan dot Jaungoikoaren lanbidea,

Eskellarak bai, dala egiten jardutea;

Bekoak askok igo dagien zeruraño,

Eta goikoak jatsi daitezan lurreraño.

Ta niri bere gertatu bajat jatsitea,

Beste askori oi jakon legez igotea,

Mundu onetan beti dakusguz gora berak,

Suerte on ta txarrak eztira gizonenak.

Amodioaren abia

Igaroaz doiala

Gizona lurrean,

Bizitzako bide latz

Arantzaz betean

Ikusten ditu bada

Ain bide luzean,

Uste bagako gauzak

Takean, takean,

Ikusten dau munduak

Kopea eskintean,

Irudiz dala gozo,

Mingotz edatean,

Baita inoz laguntzat

Eukana aurrean,

Zelan zan etsai daki

Bertatik atzean;

Orri berde mardoak

Igarrik jaustean,

Gogoratuten jako

Etorkizunean;

Zer gertatu lekion

Bati azkenean,

Edo uste bagarik

Emen onenean;

Agaitik esperantzak

Daukaz baibenean,

Len bere txarto urten

Zergaitik zirean,

Agaitik ainbat gauzak

Barrua mintzean.

Bagaukaz andra on ta

Umeak etxean.

Areik poza sartuko

Deutse biotzean,

Ez bestek lur onetan

Bizi dan artean,

Biziten bada bere

Larogei urtean.

Baña, kanpotik triste

Etxera sartuten,

Bada seme alabak

An deutse urteten

Danak ao batetik:

Aitatxo, deituten,

Danak eskuetatik

Arin oratuten,

Danak negua bada

Sutondoan jarten,

Dira antxe batera

Berotute arren;

Baña, gazteak arin

Asirik aspertzen,

Ez diralako zale

Geldirik egoten,

Minutu gitxi barru

Dirala jagiten,

An deutse jolasean

Guztiak ekiten,

An alkarreri keskan

Gero sendo joten,

Gerratxo bat dabela

Bertan konponduten;

Ama orduan zelan

Dan aserratuten,

Asten da norbaiteri

Zurrea emoten,

Astenda negartia

Laztanka ixilltzen,

Oi danez gaztiena,

Dalako izaten;

Alan bertatik ditu

Bakeak egiten,

Neba eta arrebak

Adiskidetuten,

Lentxoago aserre

Ziranak ikusten,

Jolasean dirala

Barriro asiten.

Orduantxe aitari

Barreak urteten,

Deutsa komedi on

Danean jazoten,

Orduan asten jako

Barrua nasaitzen,

Nonbaiten dabelako

Poztasuna artzen,

Daukalako andra bat

Zeñek maite daben,

Bera ta umeak gaitik

Zeiñ illgo liztzaken,

Eurentzat zoriona

Jaritxite arren...

Onelako gizonak

Kantau lei benetan,

Daukala ugarte bat

Itxaso onetan,

Itxaso oi dalako

Bizitzau pintetan,

Zergaitik asko larri

Gabiltzazan bertan;

Baña sukaldean bat,

Bada aurkietan,

Bere emazteagaz

Autuak kontetan,

Ikusten dituala

Umeak olgetan,

Kantau lei: ementxe ni

Bizi naz pozetan,

Kantau lei gloria dot

Abia onetan,

Zerren amodioak

Daben erreñetan,

Ta au dagoan lekuan

Nago zeruetan

Maitetasun zintzoa

Dalako gozetan,

Emendik kanpora zeiñ

Iñongo lekutan,

Gizartean ez dodan

Gaur arte topetan.

Eskoriatzako mediku Jaun
Biktoriano Illunbe ta bere andre
Eustakia ezkonberriai

Senar emazte gazte doatsu

Amorez zintzo garbiak,

Zeraten biok lotu zaituzte

Bai Sakramentu aundiak;

Ezin obeki zaituztelako

Elkartu bere graziak,

Korapill baten baturik sendo

Biotz bi maitelariak

Urte luzeetan iraun dezala

Zuen ezkontza berriak,

Zoriontasun osoz gozatu

Egiñik egun guztiak.

Biktoriano Illunbe, nere

Adiskide txit maitea,

Ditxarik asko da iristea

Bertutetsu dan andrea;

Dirudiana larrosa eder

Amore garbiz betea,

Dirudiana lirio zuri

Animan loirik gabea;

Nola dan bada zure Eustakia

Doai oietxen jabea,

Bera izan da Eibartarretan

Usai ederdun lorea.

Erori zaion loteriakin

Ain bioleta gordea,

Nik sinistzen det zeruak gura

Zuela sariztatzea;

Probidentziak dakialako

Danoi emazen gurea,

Modu berean eman diola

Eustakiari berea,

Emateakin bere senartzat

Alako gizon noblea,

Galai zaldun ta Kristau on eta

Mediku ezin obea.

Orregatikan kantauko det

Daukadan indar guztiaz,

Eskoriatza pozik dagola

Alako gizon argiaz;

Kantauko det Biktoriano

Mediku jakinduriaz,

Dala bikaiña, dala aparta,

Eta au diot egiaz;

Pruebak eman dituelako

Sarri askotan eriaz,

Bestek sendatu ezin zuena

Sendatutako zauriaz.

Suerte ona egin dezula

Esango dizut kantuan,

Zuk Eustakia, ain gizon ona

Daukazulako albuan;

Nork irabazi egingo dizun

Errian eta kanpuan,

Eta zuk berriz zintzo gorderik

Arraultzak kabiatxuan,

Txit aberatsa izan zintezke

Urte gitxiren buruan,

Zer kanta dedan bertso onetan

Iduki zazu kontuan.

Kanta ezazu zuk ere iñoiz

Koplau arturik goguan,

Erlien gisa zabiltzanean

Lanetan etxe barruan;

Txoria daukat arrapaturik

Beti betiko eskuan,

Au bizi bazait enaiz erruki

Ni onezkero munduan;

Zeren goseak ez didan illko

Berau sekulan neguan,

Dakialako alea biltzen

Elurra ein arren soruan.

O! baña nola ezin gintezken

Gu beti bizi kantetan,

Senar on orri baita lagundu

Zotin ta zizpuruetan;

Amorioa ezagutzen da

Geienez naigabietan.

Ta amorioa eten gaberik

Ezpada ezkonduetan,

Ez ta izango beren bizitza

Doatsu mundu onetan,

Purgatorio luze bat baño

Zeñ ezdiodan txantxetan.

Amoriozko batasun zailla

Ez da diruaz ordaintzen,

Amoriozko batasun ona

Ez da ezekin berdintzen;

Amoriozko batasun on

Dauka duenak iristen,

Au da gauza bat, gura duenai

Goiak diena bialtzen,

Biktoriano ta Eustakiari

Nola mesede orixen,

Jaunak ein dien, beren ezkontzaz

Lagunok poztu gaitezen.

Poztu gaitezen, eta bedeinka

Ditzala intzaz Zeruak,

Bedeinkazioz eman ditzaten,

Landare oiek frutuak;

Bedeinkazioz izan ditezen

Beren aitamak lakuak,

Izan ditezen euskaldun utsak,

Kristau garbi ta prestuak;

Maite izango dituztenak bai,

Gure lege zar dontsuak,

Zeintzuen izen euskalduna dan

Jaungoikoa eta Foruak.

Fedearen arerio bat

Bolnei, eskribitzalla asmo txarrekoa

Zalako, benetan zan zorigaldukoa,

Beste batzukaz naste joiala ontzian,

Ekatx eskerga batek arturik azpian,

Eta zelan andra bat eurakaz batean

Joian, eta arrisku txarra ikustean,

Beingoan aterata errosarioak,

Errezetan asi zan bost misterioak;

Eta eskribitzalla gaiztoak orduan,

Bildur ta ikarea somaurik barman,

Andra ari kendurik errosarioak,

Eta oi daben legez gizon fedetsuak,

Belauniko jarririk bera errezetan,

Ontziko jente danen aurrean asi zan;

Eta ekatxak aldez, itxasoa geldi,

Jarri zanean laster, lagun batek ari

Esan eutsan: –Zelan zan zuk errezetea

Guzurtzat beti euki badozu fedea?

Zergaitik bada andra mamala aren gisan

Bolnei, gaur erregutu egin dozu izan?

–Adiskidea, ez da bardin itxasuan

Aurkitzea bat zein da, leor seguruan,

Ni izan arren gauza, bat gabinetean,

Uretan ondatzea uste nebanean,

Trumoia burrundaraz, tximistaka goitik,

Olatuak adarka, ontziari betik;

Itxasoak zabalik eukala agua,

Nok eukan irunsteko danok amorrua,

Au ikustean, nori etxakon bildurra,

Sartuko ikareaz batera barrura?

Zeñek laguntasuna ez deitu zerura

Egoanean urrin guregandik lurra?

Orduan sinistzera da bat beartuten,

Badala Jaungoikoa baita autortuten.

Nere adiskide maite
Juan Teodoro Ibarzabal zanari

      (Amalauduna)

Esker oneko izan-gureak deust eragiten,

Gomutagarri txiki au zure izenean;

Zeñegaz dodan neure damua erakutsiten

Dala andia ill zareala jakitean;

Zure alabak gau eta egun negar egiten,

Ase ezinda dagoz umezurtz aurkitzean;

O! nik baneki luma onegaz iragarriten,

Ze pena miña zu baga dauken biotzean!

Eriotzeak zelan ez eutsun gura parka

Etorri jatzun korañeagaz oe aurrera;

Nok emoniko golpeaz zinan otzik geratu

Ez biurtzeko berorik iñoz gorputzera;

Baña arimea zanean egiñ ortik azkatu,

Irrada baten igo zan zeru ederrera.

Zarika eta nekosta

Atsekabez egoan igaz beiñ zarika,

Illerri eder baten negarrez zotinka;

Anpuluzko errekak jakozala jausten,

Azpiko obi gaña eban sopinduten;

Eta bere alboan egoan nekosta,

Zeiñek negar tantarik ez eban nai bota,

Bata makurrik eta bestea zardenik,

Ikusitean biai itandu neutsen nik:

Zertatik jaioten zan euren goiberea,

Non artu neban laster erantzuerea.

Zarikak esan eustan: makurrik beruntza

Illakgaitik bizi naz damuz zizpuruka;

Eta nekostak diñost: zuzen goruntza

Ara joan daitezan nago erreguka...

Euren alde andia nik beingo batean

Ezaguturikoan auxe esan neban:

«Agiri da garbiro zarikak munduan

Gura dabela bizi, nekostak zeruan,

Orregaitik au dago araxe begira,

Illen arima onak doiazan errira».

Alper

Udako goix batean bostetatik laster

Kalean goitik bera deika joian Alper;

–Emoten ezpadeuste gaur nonbaiten zer jan,

Ezingo dot nik gaba jaritxi ezelan.

Atxurlari alboti zelan irago zan,

Alperri bereala onek esan eutsan;

–Ator atxurketara neu noian lekura,

Ta artoa emongo jak jaten zeinbat gura.

–Arto truke ez baña, diru gitxigaitik

Laga egingo deustat nai badok gogotik,

Seiretan asi eta isteko seiretan,

Peseta bategaitik ni naiak prestetan.

–Eutso peseta ta, ator neugaz nasi,

Sei seiretan lanari daiogun esetsi.

Baita seiren drangadan abiau zirean,

Baita ikustekoa Alper zan lanean;

Atxurlari egokan begira zurturik;

Alper aren beargin zintzo ikusirik;

Bana, onek zer eukan laster egiteko,

Atxurlarik ez eban barruntetan asko;

Erriko erlojuak jo aldi danetan,

Zelan ordua eban errepetietan,

Bigarren seirak joten asiaz batera,

Atxurra bertan bera batarik lurrera,

Alper peseteagaz doa tabernara,

Berealaxe bertan zeatz gastetara;

Egun santu guztian non jan eta edan

Gaberako peseta bi gastu eiñ eban;

Orduan bai aurkitzen Alper zala larri!

Zer asmau bear eutsan tabernariari!

Sartu eban eskua, bada partikaran,

Ta zelan peseta bat bakarra eukan an

Asi zan goian beian: «Peseta bitik bat,

Ostu deuste ta oraiñ bat baño ez daukat;

Badakit ziur ziur nik ona ekarri,

Ditudala goixean? peseta zuri bi;

Lanean irabazi neutsan alogera,

Atxurlariri atzo goixetik gabera;

Amaika modutako jentea bagagoz,

Lapur danak kartzelan oraindik eztagoz,

Baneki nor izan dan beiñik beiñ nirea,

Gaur litzateke azken eguna berea;

Zergaitik jarri naben lotsa gogorrean,

Peseta baten zorra itxi bearrean,

Eta baldin ezpadeust ostua biurtzen

Ez al da zeruetan ikusiko sartzen».

                      * * *

Zeiñbat bider pintetan egitzat guzurra,

Alper izan ete zan bizkorra ta zurra!

Zeiñbat bidar jentea aora begira,

Eukan ziñoan dana esanaz arira!

Zeinbatek deitzen eutsen, Alper-iturria,

Eten bagarik zerren eukan etorria;

Baña, tabernariaz ez eutsan balio,

Iñoz baño leunago naiz berbak erio,

Arek zelan ekian Alper asmutsua,

Zala aixeri zoli sartzen larakua

Zelan ekian ondo peseta dontsua

Zala Atxurlariri garbiro ostua

Zelan ikusten eban ibilli ta ibilli,

Etorkala kargea azkenez berari;

Zelan ikusten eban iñoz ez atzera,

Alperren zorra beti joiala aurrera,

Zelan orduan bere lau koska zotzean;

Beartzen zan egiten bosteunen atzean;

Azkenez ikustean emoten eutsana,

Errekara botaten ebala dan dana;

Etzan milagro eta, odolak burura,

Igo eta arturik alboko egurra,

Beragaz bero bero egiñik lepoa,

Alperri emon eutsan betiko kanpoa;

Ta zotza ez egion milla koskaz bete,

Emonak galdu eta sutan eban erre;

Alan nik ez dot uste taberna atan Alper,

Ikusiko dodanik beñik beiñ ain laster.

Alperrakaz badago munduan zeregiñ,

Zintzoai deutselako orreik emoten miñ.

Iñazio eta semeak

Lur au itxirik, doa, bai doa,

Gorantz nire espiritua,

Dalako berau guztiz ariña,

Bizkor ta lau egokua;

Beingo batean bere azpian

Urrin largauta arranua;

Jaritxi gura leuskit bertatik

Zoriondunen lekua,

Non bizi jakun gloria artean

Zaldun bat Loiolakua.

Espirituak igo nai arren,

Gorputza daukat nagia,

Nok batigatzen deustan oraindik

Neure arima bizia;

Baña biotzau zelan daukadan

Gaur alegere jarria,

Izarraitz-peko seme bateri

Bertsoaldi bat barria

Kantauko deutsat dalako santu

Eta euskaldun garbia.

Euskeraz kantau nai deutsut bada,

O! Iñazio ederra!

Zure begiak egin daizuzan

Biurtu onuntz lurrera,

Zeure semeak dabiltzalako

Zoli baterik bestera,

Alan itxasoz, zelan leorrez,

Zabaltzen zeure bandera,

Ekarte arren bere azpian

Mundu guztia jartera.

Mundua dana gura leukie

Bandera orregaz menpetu,

Ama Eleixa Santa ez dedin

Ontzi bat legez ondatu;

Danok Kristogan bat egineta

Salbau dedin ta sendotu,

Orretarako ze armadea!

Egin zenduan moldatu,

Zelako soldau aukerakoak

Zuk, Iñazio, billatu.

Alkarren leian, zar eta gazte,

Doaz guztiak gerrara,

Dedar egiñaz: «Gure bearra

Jaungoikoarentzat dana da;

Bere gloria anditu dedin,

Goazen gu burruketara,

Goazen bai, goazen ill edo bizi,

Arrisku andietara,

Adiskiderik baga geratu,

Dedin Luzifer zitala.

Ditugun armak, dira Jesusek

Eskura emonikuak,

Bere soldadu gu gareala

Kantetan doguz bertsuak;

Gerraketara goazanean

Jo zelakoxe soñuak,

Baita galtzairu zorroztuakaz

Indarraz jaso besuak,

Eta irabazi arerioen

Kontra garaipen senduak.

Iñok jokatu nai badau gugaz,

Agertu baño eztauko,

Jaungoikoa guk badogu geugaz,

Nok gaitu azpiratuko?

Eta alanbere esetsitera,

Balitza norbait jagiko,

Berealaxe azartasun au

Ondotxo leuke pagauko,

Buruaustetik gaur Luziferrek

Eleukelako librauko.

Aup! egin eta urten begie

Luterok Alemanian,

Ingelaterran Enrikek eta

Kalbiñok bardiñ Frantzian;

Askotu bitez euren semeak

Arrokeria andian,

Ez buru ta anka, baña gaur dabiltz

Ganora lotsagarrian,

Mailluaz guk jo ditugulako

Danak buruen erdian.

Euren dotriñai ezelan bere

Ezkoaz iñoz parkatzen,

Katolikoen egi garbia

Jardungo gara ereiten;

Alper alperrik arantzadoiak

Bidean jakuz ipinten,

Ezpataz danak ebagi eta

Aurrera dogu jarraitzen,

Dragoeren bat azaltzen bada

Kurutzeagaz birrintzen.

Egur onegaz il bear dogu

Pistia donga guztia,

Suagaz erre, erne eztedin,

Bedar txar danen sustraia;

Eta tankean tankean ereiñ

Kurutzearen azia,

Beronen ezkur ederra izan

Dedin arimen jakia;

Bertan ill zana aurrera euren

Errege ta Agintaria.

Oneixek dira gure dedarrak,

Onexek gure asmuak,

Onexek gaitik nekau oi doguz

Goputzak eta buruak;

Mendi, atx eta basarteetan

Emon ugari pausuak,

Pillatze arren tegi batera

Ardi erratu galduak,

Osterantzean ondamendira

Doazalako gaisuak.

Ardi danakin nai dogu egin

Artalde on bat lurrean,

Danok ipiñi Leon amairu

Garren onaren mendean;

Bera dogula gure Burua,

Guk jarraiturik atzean

Bizirik danok Artzain bategaz

Berak zainduta bakean,

Estaldu daigun arerioa

Beiñ da betiko lurpean».

              * * *

Entzun ditudaz Inazioren

Soldau zolien dedarrak

Badakit zelan parebagarik

Diran gerrari leialak;

Gañera asko itxasoetan

Direan legez ondarrak,

Direalako Iñazioren

Seme errotsu azkarrak,

Lurrak daukazan bost aldietan

Gaur eurak dira izarrak.

Ikusten dira beti egiten

Irabaziak aurrera,

Ameriketan, Ozeanian,

Afrikan bere ez atzera,

Europan eta Asian barriz

Ze frutu daben atera,

Danok guztiok dakigulako

Enoa luzatutera,

Onenbestegaz neure kantua

Gaur noa amaitutera.

Zergaitik ezin leikezalako

Iñazioren semiak,

Egin dabezan gauzak ipiñi

Zearo nire lumiak,

Orretarako bearko deutsa

Ekin nik baño obiak,

Euskalerriak badaukaz buruz

Argiak bertsolariak,

Ni ixilduta zarata egiñ

Begi gaur euren liriak.

Auspaztuten naz o! Inazio!

Isillik zure oñetan,

Semez aberats zaitudalako

Ikusten zeru goietan;

Danak dakustaz euren bearren

Sari andiak gozetan,

Ta irakurten bandera zuri

Zuk dozunean altzetan,

JAUNGOIKOARI EMON GLORIA,

Urregorrizko letretan.

Itsu argi bat

–Olloa ill dozu ta

Zer egin dozu Juan?

Ain txarra ziñeanik

Sinisten eneban.

–Ez aldakizu, Txomin

Bizitza guztian

Zelan nekez nabillan

Bakarrik eskian?

Eta txakurrak bere

Askoren antzean

Zelan ez daben gura

Pobrerik atean?

Alan zuenak bere

Aginka deust ekin,

Eta makilleagaz

Nairik us eragin,

Txakurra jo nai eta

Jo badot ollua

Errurik bat ez eukan

Egazti gaisua,

Itsuak egitea

Au al da mirari,

Argiak okerrago

Oi badabe sarri?

–Argiak okerrago

Zelan egiñ oi dau?

–Onai txarren errua

Eraginda pagau.

–Zeiñek esango dau Juan

Eztala argia,

Begi baga ikusten

Ak badau egia.

Edariaren egitadak

Ogei bat kopa kaña

egitean edan

naiz da erdi mutua

jaiotzatik izan

domekan Peru isill

gure beko dendan

barrutik apurren bat

zelan berotu zan

denda zaiñari asi

jakon barriketan:

–Jose, badakizu zeinbat

gradu nik neukazan

joan dan gerretean

naiz tonto bat izan?

Euskeraz ez dakidaz

ienak eurenak

baña esango dodaz

erderaz dienak,

kabo, sarjento, alferez,

iru urtietan

orra iru gradura

zelan eldu nintzan.

Denda zaiñak zurturik

deutsa erantzuten

–gureko kañau bere

ez da laura eltzen.

–Jose badirudi, bai,

dala kristiñaua

osterantzean izan

balitza morua

ainbat kopak, ez eusten

galduko burua?

–Burua, ankak eta

baita bere miña

ta etxera bearko

zenduan mutilla.

Mukertasuna

Meza nausi denporan

egusarietan

eragozten dalako

jokoa plazetan

obediu nai ez da

ordena orreri

Karzelan sartu eben

Andres pelotari

non erautsan leiotik

jaian deadarrez

ulua eriola

sututa asarrez:

–Burdiña oneik nauke

zarratuta preso

erreja gogor batzuk

eurok diralako;

kaletik deutsa Paulok

laster itanduten:

–Burdin orreik zergaitik

ni enabe lotzen?

–Alkatearen naia

dozulako eiten.

Ta onetan ara non

kanpotik beingoan

pelota bat sartzen dan

leiotik barruan

eta Paulok dirautsa

barriro orduan:

–Orra lagun barri bat

or dozu orduan,

Ta non ibilli balitz

legien neurrian

orain aurkituko zan?

Pelota tokian.

Legeak zainduteko

ez izan mukerrak

an dauke kartzelea

bestelan okerrak.

Danok bizi nai

–Praisko, zer egin dozu

Larogei urtegaz?

–Bizitzea luzatu

Lapurreta askogaz.

–Zelan izan leiteke

Gauz ori egia?

–Zergaitik juezaren

Dodan setentzia,

Kartzela onetantxe

Berrogei urtean

Lotuta egoteko

Kirrillo artean.

–Ta gertetan bajatzu

Lenago illtea?

–Juezaren izango

da uts egitea.

–Arena uts egiña

Eta zer zurea?

–Nai baño len kirrillo

Baña goratzea.

Bi miñ

–Jose egun guztian

gaur erdi negarrez

zu ikusirik nabill

neu bere naibagez;

matrallan eskuagaz

zer dozu ai! enez?

aterata agiñen bat

ausaz zagoz miñez?

–Nik agiña nai, baña

ez deuste atera,

ezpada ogerleko

zuri ta ederra;

eta len agiñean

neukana utsik miñ,

bigarren miña deuste

patrikaran egiñ.

Besterentzat errez

Don Lorentzok birritan atzo limosnea

Agindu eustan eta gaur jorik atea,

Lagun zer deritxazu ak egin deustala?

Neskatxea agindu eskalleretara,

Ta arek laster bota nau Jaungoikoa lagun

Esanda berba orreik otz, motz eta illlun.

–Esaidazu garbiro Juan, bene benetan,

Laguntzen deustazuna iñoz premiñetan

Orri esaten jako berbea jatea?

–Bai, baña obeto da esan edatea,

Ez dalako mamin da azurdun gauzea;

Alanbere naiz dala bata zeiñ bestea,

Ez dau Jose merezi damurik artzea;

Baldin agintzen bada gauza bat birritan

Beiñ emotea aiña on oi da izan.

–Baña orrelan dala ziurra da ori?

–Askok diñoenean Txomin, badirudi.

–Orduan pesetarik ez eskatu niri

Pagauko deutsudala esan deutsut zuri

Ez birritan bakarrik baita geiagotan

Onezkero zagotaz zeu niri zorretan.

Kontsejua emoten barrez arpegia

Juanek eukan ta artzen illun bekokia:

Askotan izaten da emoten erreza

Norberentzat danean irunsten nekeza.

Tranpea lotsagarri

Gregorio bizi da geienez jokuan,

Tranpa, guzur ta droga, ganora gaiztuan,

Beti nori sartuko al badau ziria,

Bere bizimodua auxe da guztia.

Estamanguko miñaz luzaroan gaizki

Medikurik mediku zanean ibilli,

Joaten beartu zan don Faustino gana,

Entzute aiñ andia daukan aregana,

Ta konsultaurikoan nekearen sari

Medikuak eskatu einda peseta bi,

Ari bere sartzea nairik larakoa,

Emon eutsan peseta bata ez zintzoa;

Baña osagarriak ondo jarri eban,

Beste medikuenak ezinda ezelan.

Urteak joan eta urteak etorri,

Gregorio geixotu zan barrien barri;

Estamanguko miñak eldurik atzera.

Joatea beartu zan konsultea artzera.

Zuzendu zan barriro don Faustino gana,

Zeiñek esaten deutsan bere-bereala:

–«Gregorio, pildorak len zenduzan artu,

Txikiak asko eta oraiñ obe dozu,

Gaur emongo deutsudan andi bat artzea,

Nai badozu osasun ona jaristea».

Biurtzean etxera papera zabaltzen

Dan, eta peseta bat bertan dau billatzen,

Baña paltsoa zanik konturatu baga,

Medikurri berak beiñ emona zala;

Biotza estuta bere kautan diño:

«Ezin nei eztarritik pesetau irago»

Alan, ostera, laster doa beragana,

Esatera iruntsi ezin leikeala.

Orduan medikuak erantzuten deutsa

Egoalako guztiz barrutik minduta:

–Pildora on ezin iruntsi ziñaike?

Nik iruntsi nebala dira amar urte.

Gregorio jarri zan txingarra duiñ gorri,

Zer esan gura eutsan eginda igarri;

Konsultarik geiago artu baga laster

Urten eban ta dabill osasunaz oker;

Errian bere zelan danak eutsen jakiñ,

Zar ta gazte guztiak oi deutse barre egin.

Jakiñaren gañean ez iñor engañau,

Buruari ez daion berak batu lor au.

Goian ta beian

Eguzkia bajoian igoagaz gora,

Ni bere baniñoian baita Anbotora,

Txun txurrera elduta zapatai begira

Asi ta esan neban: asko galdu dira;

Baita erantzi neban kapela ariña,

Lasto leun ederragaz egoki egiña;

Eta a ikusirik dotore oraiñdik,

Oñetakoak legez maiztu ein bagarik;

Buruak emon eustan andik zapatara

Egoala goibera andi, ez txikarra,

Batzuk serbitzen dabe oñetan lurrean,

Besteak lekurik dan onen gorenean;

Leortu bekokia ta atzera buruan

Kapelea ipiñi eginda beinguan,

Zoraturik begira inguru danera

Niarduan zalako ikusgei ederra;

Ketu bere puru bat baita an neban nai,

Zeñek sutu eragin baña posforoai?

Ebillalako aixe me zorrotza egan,

Putz egiñak goietan beti daben eran;

Baña alako baten dator errimea,

Nok ostuta eroan eustan kapelea;

Zapatak barriz neugaz ekarri aldean,

Nebazan, ta daukadaz gaur bere soiñean.

Indarra ta mañea

Ate bat luzaroan egoan itxita,

Eta alako baten abiau Benita

Egin zan, giltzeagaz bera zabaltzera,

Baña, ak ezin eban indarrez ezela;

Zergaitik zarrallea ugerraz egoan,

Ta giltzeak jirarik egiten ez eban;

Baña, abietan da aiztatxo gaztea,

Esanaz Benitari: zara kokolea,

Busti eban orioz laster zarrallea,

Bera legetxe bardin urrengo giltzea,

Sartu eban zulotik eta indar gitxi

Egiñagaz batera ak eban idigi.

Orduan ezauturik zelan san mañea

Indar andia baño sarritan obea,

Arrezkero kargea nik bere geiago

Darabilt burditxoan bizkarrean baño;

Burdia bere barriz askoz ariñago

Darabilt oriodun sillean badago.

Indarraren lekuan albada mañea

Dabena asmetan ez da burutik dongea;

Mañatsuak lagiña munduan ugari,

Tiro bategaz geunkez sarri illgo erbi bi.

Ezjakiñen kontuak

–Juantxo, joan bear dok eskolara laster

Geratu ezaitean jakin baga ezer

Naiz dala irakurten bakarrik ikasi

Neguan bearko dok aurten ara asi

Ni legez ez aitean itsu i geratu

Letra bat bere zeñ dan eiñ baga ezautu.

–Aita ez dozu zetan apurrik estutu

Diñozun utsun on laster da osatu

Jakizu bada zelan alboko aitaitak

Urteak daukazanak asko larogeitak

Pesetan erosirik begi aurrekoak

Irago dan domekan plazan gisajoak

Nik ikusi dodala kartak irakurten

Lenago ez ebana egiñ al izaten.

Al bada peseta bat gastauta ikasi

Obe ez da plazara joan da erosi?

Bai, obea dok plazan peseta bat gastau,

Ez negu bat osoa eskolan ik pasau.

Ain itsu egotea ezta gauza ona,

Jakitun txarra baño alan bere oba.

Non nai arantzea

Eskeko zar bat joian goruntz aldatsean,

Ta beruntz jasten zan bat topau ebanean,

Diñoitza: –Errukitu zakidaz zu gizon,

Ni duiñ errukarririk eztalako iñon;

Ez daukat seniderik ez daukat andrarik,

Nazalako mutill zar soill eta bakarrik.

–Nok leukeken gizona zure suertea,

Auxe zan bestearen erantzuerea–,

Enaz ni mutil zarra, badaukat andrea,

Mon dongarik bada, bada bat nirea;

Senide asko ditut, danak arloteak,

Neuk ezin irabazi, amaika umeak,

Zuk daukazu bakarrik zeure ardurea,

Bakizu zeiñbatena dan barriz nirea?

Berbarik egin baga geiago alkarri,

Bakotxa jarrai eutsan bere bideari;

Norberen naibageak pentsetan pentsetan;

Arantzaren bat non nai da mundu onetan.

Beti gazte gura

Andra zar bat jardunda burua baltzitzen,

Ta kolorezko autsez arpegi edertzen,

Joan zan zedulatan Uriko etxera,

Ta sekretarioak ikustean bera,

Itandu eutsan laster: zeinbat urte dauka?

–Ogeta amar gaur bete, erantzuten deutsa,

Ta bere kautan diño eiñda irri barre

Ogetamar egiñak, nok esango leuke?

–Jauna zer pentsetan dau bada, gitxiago?

–Ez andrea, birritan dirala izango,

Neuk ditut ogetamar ta ulle zuria,

Berorrek eukanean nintzan ni txikia.

Alperrik bat nekatu gazte iruditzen,

Urte joanak baña eztabe parkatzen.

Ipuintxo bat

Orain amar bat egun nik ikusi neban

Juan Anton Josetxori esaten onelan:

Seme, bota egizu kartau korreora,

Gabon gaba baño len eltxeko Bilbora,

Isekok artu daian eunerleko ori,

Ipini deutsadana barruan betorri;

Gabon jaiak irago daizan ondo aurten,

Errukarri dalako bera aurkituten;

Aor amabost zentimo selloa jarteko,

Etorri bereala lana egiteko.

Biurtuten Josetxo da beingo batean,

Ta amabost zentimoak an dakaz aldean,

Eta aitak dirautsa: zulora kartea

Seme bota al dozu zellorik bagea?

–Bai, zergaitik ez dodan iñon erakutsi,

Gañera aita iñok ni enau ikusi.

Zer nai zenduke barriz aita Gabon babez

Isekoren eskuan kartea egon baietz?

Aitak laster joanda naiz jarri sellua,

Oraindik karta baga dago isekoa;

Eta gabon ez eze gaur da Urtebarri,

Eunerlekoa non dan, nok leia igarri?

Josetxok gitxi daki, nor baitek goiegi,

Onek gura baleuke non dan esan legi.

Luzea laburtzea

–Il dalako gazterik Josetxo Altuna,

Patxi aguro joan da beste mundura;

Amar urte eukita oraindik bakarrik,

Ene Jesus! maitea, orretarikorik!

–Mari, atzo goixean belozipeduan

Zelan joian beruntza begira nenguan;

Aixea bera baño joian ariñago,

Ainbestekorik ez dot ikusi gaurdaño,

Non alboruntz eginda zakosta batera,

Jausi ta amasarik ez eban atera.

Ain da bizkorra eze sarritan atzera

Tramanku orrek isten ikusi dot trena;

Mari, ezta miran Josetxok eitea,

Beste mundura laster biaje luzea.

Bai, oso ta asko dira gaur aurrerapenak

Baña kobretan dabez daukezan onerak.

Eretxi bat

–Zu etorri artean aurkitu naz larri,

Ez deustalako iñok esan gura garbi;

Kristobal zelan ill zan zezenetan Jose,

Beingo batean iñok ez ebala uste?

–Biotzeko miñagaz, gisajo andia.

Benetan zan ikusgei errukigarria.

Ezpatea sarturik toleatzalleak

Lepotik zezenari, ta aren orroiak

Zelan larritu eban plazako jentia,

Andia, txikia, zein, zar eta gaztea,

Orduan geratu zan Jose bertan otzik,

Nok ez eban geiago bapere egin itzik.

–Biotzeko miñagaz, zuk nondik dakizu

Baña Jose an zala ill otzik geratu?

–Neuri zergaitik eustan miñ orrek obatu,

Eta mediku batek lagundu beiñgoan

Ezpaleust, gaur nengoan Joseren ondoan.

Eretxiak ez dira sarritan ziurrak,

Baña bein bere ez egi izaten guzurrak;

Alanbere sinistu leio Kristobali,

Zergaitik deutsan antza emon gauzeari.

Aritzari

Euskaldun jaio nintzan,

Ta euskaldun azi,

Euskaraz eustalako

Amak erakutsi;

Euskara laztan maite,

Zabiltz nigaz beti,

Euskara ill ezkero

Ez dot gura bizi.

Euskaldun neban ama,

Ta euskaldun aita,

Euskaldun neu bere naz,

Eurak legez baita,

Euskaldun ill zirean,

Euskaldun bizita,

Euskaldun Arbolea

Zutirik itxita.

Ill zan aren Arbola,

Guk dogu gaztea,

Izango al dan onek

Osasun luzea;

Biztu dakigun gure

Lege zar maitea,

Zeiñen alde nai neuken

Emon bizitzea.

Eriotza gozoa

Litzake benetan,

Illtea Arbolagaitik

Gure mendietan;

Asko ill ziralako

Gizaldi zarretan,

Asabak bizi ziran

Libre lur onetan.

      Ene–Aritz–Maitea

Norbaitek jausi bear

Don Andres zan errian gizon aberatsa

Alaba bat eukana jenioz garratza,

Zeiñ ezkondu zan mutil guztizko onagaz,

Baña, doterik ezer euki ez ebanaz;

Andreak barriz txarra zelan eban urten;

Onen aitari eutsan arek esan baten:

–Aita, ze dongea dan zure alabea,

Gurago neuke bera ezpaneu andrea.

–Epea artuiozu ene suiñ ona.

–Baña ari nok artu eperik gizona?

–Jakin bei bada zure emazte ain txarrak,

Aurrerantza kejarik badakar senarrak,

Ez daiala itxaron nire ondasunik,

Non kejaz etzan joan geiago suiñik.

Zer jazo zan geiago ez eiteko juan?

Andrea ez; senarra jausi zan kontuan,

Agaitik bera gaur da gizon aberatsa.

Naiz andreaz eroan bizitza garratza.

Elaiak

Idargiari deika doa eguzkia,

Arrastegi aldera billa lotegia;

Ni leiotik nagoka begira berari,

Iparra datortala gozo fïri firi;

Baña gaur eroaten deustenak gogua,

Ez dira, mundua ta eguzki arroa;

Dira txoritxo batzuk begien aurrean

Dabiltzanak poz pozik aldez jolasean;

Ezin jarraitu arren gorputzez atzetik,

Baña begi biokaz oi deutset emetik,

Unetxo baten bere geratu bagarik

Txilioka ze pozik dabiltzan zororik!

Dabiltzaz ikusnaiaz ariñen seiñ diran,

Postura einda legez alkar neurtzen egan,

Eta itanduten dot nik neure artean,

Zek pozten ete dituz orreik ainbestean?

Ondasunez izanik bapere bagako,

Zetatik poztasuna, datorke ain asko?

Eta iruditzen jat eurak diñostela,

Jaungoikoz atsegin ta poz on daukela;

Aitatzat daukelako txori danak bera,

Zoriontasun on andik datorkela;

Bai, egitzat nik daukat erantzuerea,

Dakust zuk deutsezula Jauna ardurea,

Zuk egiten deutsezu gurasoen lana,

Baita eskuratuten edari ta jana;

Zuk luma ederrakaz dituzu jantziten,

Eurak jakin ez arren soñekorik josten;

Agaitik bidez dabe zure ontasuna

Alako jolasakaz goratzea gura;

Eta aituko baneu pikuz zer diñoen,

Zure mesede onak eskertute arren,

Nik bere neuskioe lagundu egingo,

Zarealako ongin niretzat geiago.

Beargiñ alegere bati

Beti ugazabentzat diardut lanean,

Naizda ez aberastu iñoz biarrean;

Lanera jagi arren, arduraz goixean,

Alogerak poztzen nau, txito arratsean.

Ene aita izan zan, neu legez arotza,

Alogeraz ez eban, ak gizendu poltsa;

Pobrezan eukalako kontentuz biotza,

Agaitik gaur zeruan gozetan dau poza.

Alogerekoak lez, es daukat bildurrik,

Iñoz sartuko danik gurean lapurrik;

Baba, arto, urdaia, jan arren bakarrik,

Familia ederra azia daukat nik.

Irabazi zelan, alan dot kastua,

Ez dot nai lebitarik, brusa dot naikua;

Egin gura dabenak gustora pausua,

Zapatea bear dau oña bestekua.

Zeiñbat etxe direan euren erruz galtzen!

Txikiak izan eta andiai jarraitzen!

Neu beñik beiñ enoa orrelan izaten,

Zorrak pagau ezinda tristetu enaiten.

Zeiñbat gizon munduan enplio andiak,

Jariste arren dabiltz galtzen garbediak!

Baña boteagaitik askok izerdiak?

Nun? dagoz guztientzat goietan aulkiak?

Gaur arte nok jakin dau zer dan uelgea?

Enredo zalez dakust mundu au betea;

Nik nai dot osasuna, lana ta bakea,

Iñor engañau baga denpora emotea.

Ardaurik ezin badot, edaten dot ura,

Orrengaitik gerrarik baña ez dot gura;

Pazientziaz zelan bat doian zerura,

Piskat sufridu arren, ez deutsa ardura.

Zeiñbat galtzen dituzan andinaikeriak,

Luzifer bere galdu eban soberbiak;

San Migel otzeiñ onak jaritxi gloriak,

Umillentzat zeruak dagoz edegiak.

Andi izate arren, enoa iñora,

Ez dot estutu gura igo nairik gora;

Nausitasuna baño mendeko dot oba,

Naikua dot nik banaz, guraso bat ona.

Ai! balekie askok nor dan aberatsa!

Niretzat igertea, ez da orren gatxa;

Euki arren munduan batek asko gauza,

Kontentuz ezpadago, bizia da latza.

Txori koitau bat baño nor da pobreago?

Alanbere kantari geienian dago;

Txindurriak naiz euki, ondasun geiago.

Nor da mutuagorik beste bat au baño?

Iñoz izan ez arren, txoria joskiña,

Soñekoa darabill ondoen egiña;

Sedea eztalako lumea duiñ fiña,

Aiñ ondo ez da jazten beiñtzat erregiña.

Jaungoikoak badeutsa ardurea artzen,

Zelan sinistuko dot dala gugaz artzen?

Egaztiak baditu aiñ ederto jazten

Ni zelan itxiko nau goseagaz illten?

Beraz ez dau esaten eskatu daigula,

Joteko atea ta, entzungo jakula?

Ala fedea gugan osoro galdu da,

Onenbeste gatx nundik bestelan eldu da?

Egia da, kontentu osorik munduan,

Ez dala jauregian, aiñ gitxi tronuan;

Gure ditxa ez dago lurreko diruan,

Gloria dana dago bakarrik zeruan.

Kantau gura dot, baña auxe koplau beti,

Pobrea banaz bere, enaz ni negarti;

Aberats asko dago ene aldean gaizki,

Larrosak dakustaz nik, arantzakaz nasi.

Larratxoria dabil egunen erdian,

Txorrotxioka pozez igoten aidian;

Errosaioa kantau nik oi dot gabean,

Beraz, obetoago bizi naz lurrean.

Jose damutua

Josek orain bost urte ezkontzeko zala,

Konfesiñoa egin eban jenerala;

Gaiztoa izan bazan bere lau urtean,

Bildurra sartu jakon nozbait biotzean;

Bere arimeaz zer izango etezan,

Penitentzia baga baldin ilten bazan.

Arildu ebanean konfesiño dana,

Matasatzar bat baiño luzeago zana,

Bere pekatu danak aitean autortu,

Barrua egin jakon osoro nasaitu.

Baña, penitenzia ikustean zala

Pekatuen ondoan labur ta txikarra,

Itauntzen asi jakon estu eta larri,

Utseiñ ebalakoan konfesoreari:

–Jauna ez dauz ikusi nire pekatuak,

Zireala milla ta danak pisutsuak?

Ta karga aiñ ariñaz bialdu gura nau?

Ez Jauna, zorren laiñaz bear nau kastigau.

–Seme, gogoan ditut zure pekatuak

Zirala milla ta danak pisutsuak;

Baña ikusiten dot zelan ezkontzera

Zatozan, ta andradun alan egitera,

Etzaiz bada estutu Jose damutua,

Laster dozu lepoan kargea naikua,

Eroaten badozu bost urtean bera,

Laugaz zorrak pagauta artzekodun zera.

Egin ebazan Josek bai, zorrak lau urtean,

Baña zelan kargea daroian bostean,

Kontuak ateraten joan dan astean,

Erautsan bere kautan kantaurik etxean.

«Lau urtean zor danak egitean kitu,

Bostgarren au artzeko egin jat gelditu;

Urte askotan alan baldin banaz bizi

Zeiñbat nik zerurako daiket irabazi?»

Alan dala dirudi, zergaitik andrea,

Aurkitu arren nagi ta ondo gurea,

Bera jaso ezinda naiz Jose makurtu,

Bost urtean keja bat etxako ezautu.

Danen egarria

–Zelan zarean gizon urte askoduna,

Buruan zentzun asko baita daukazuna,

Zer diñostazun entzun nai deutsut Julian,

Aberatsa aiñ gitxi dalako lurrian;

Danok gura izanik eukitsuak izan,

Zergaitik illten gara geienok pobrezan?

–Guztiz gauza erraza da erantzutea,

Andres, on da gitxi burua austea;

Gertaera biokaz dozu adituko,

Eurokaz begi biak oso idigiko.

Badakizu Juan zala Juanagaz ezkondu

Juana laster ill zanda bestea aberastu;

Zergaitik zan andrea ugari eukana,

Ta senarrari itxi eutsan diru dana;

Baña, onetariko kontuak gitxitan,

Andres, jazoten dira gizonen bizitzan;

Zergaitik loteriak banakari urten

Egin deutsan, asko bertan sartu arren.

Bakigu bere danok urteokaz Paula,

Kikili ta makala beti dabillala,

Eta umezurtz zelan ta aberats egoan,

Ezalakotzan bizi eingo luzaroan,

Sinisturik Paulagaz ezkondu zan Paulo,

Juan legez zalakoan aberats egingo;

Baña zelan eztogun bizia geurea,

Etorri oi dalako edonoz illtea,

Paulori bere gatxak errime eldurik,

Eroan dau luzaro miñez gogaiturik,

Eta Paulak orainik luzaroan bizi

Uste dau urteokaz egon arren gaizki;

Naiz izan bere gatxa bularretikoa,

Bere aiztak gazterik eroanikoa...

Orduan txarto urten Paulori kontuak

Deutse ta Paulak daukaz oraindik diruak?

Bai, Andres, Paulak daukaz, ai! gure asmoak

Nekez urteten dabe guk gura lakoak,

Zintzoro baleuskue urtengo amesak,

Geienok giñatekez emen aberatsak;

Paulok aberastzeko egiñ arren ames,

Erantzute ez arren kontuak nai legez,

Juanagaitik Juan bazan oso aberastu,

Paulagaitik Paulo da benturaz lurpetu;

Oni aretara ta besteoi bestera,

Gogamenak urtenik sarri okerrera,

Geienok illten gara munduan pobrezan,

Guztiok nai izanik aberatsak izan...

Baña, gauza bat daukat oraiñ azkenean,

Zuri aitatuteko Pauloren gañean,

Etzala arek eukan burutaziñua,

Bapere zuzena ta aiñ gitxi santua;

Eta makilla baga daki kastigetan,

Jaunak ibillten dana iñor engañetan.

Baita jakizu bere diru guraria,

Dala pobre ta aberats danen egarria;

Ta eukiz ase danik bat bere lurrian,

Joango da billatu bagarik Julian.

On Antonio Trueba-koaren eriotzeari

      (Amalauduna)

Muturik daukaguz gaur koplakariak,

Ez ditut entzuten auren bertsuak,

Ixillik artzainen alboka zoliak,

Danbolin txistu ta txillibituak;

Nun dabez irrintzak bideko burdiak?

Nun dira gazteen bai, ujujuak?

Bide, baso, solo, kale ta etxaldiak

Orain badakustaz oso mutuak?

Errotak ez dabe otsik gaur egiten,

Ez dantzut oletan gabi soñurik,

Euskal izatea, ai! jat iruditen,

Dagoala miñez naigabeturik,

Bere kantaria jokalako illten,

Ez dauka penia baño besterik!

Italikako ondakiñai

Onexek dira Fabio gure damu mingotzak,

Orain kanpoak dakutsuz soillik mendiska motzak,

Zeiñtzuk zirean len Italika otsdun andia,

Zipion baten kolonia on garailaria:

Lurrean dago izugarrizko muru sendua,

Gaur da bakarrik ondakiñezko meta nastua,

Illunduteko biotz osua,

Bertako jente ezi eziñak,

Itxirik dagoz gomuta miñak,

Umant andiak zerren nun diran utsak egiñak,

Nok esan daike zelai onetan zala plazea?

Zeñek arago zala eleixa bat eskergea?

Euren markarik ezin baleite billatutea?

Jimnasia ta termen lekuan dot ikusiten

Errautsezko dan odei pillo bat egan egiten,

Torre goratsu aixeentzako burlalariak

Zori dongeak bota ebazan arras guztiak.

Egiaz, izan bajaken bere lotsagarria,

Au zan Goijaunen anfiteatro arrigarria,

Jaramagoak iragarten dan bere patua,

Dagoalako birrindu, austo ta zeatua.

Esan egizu denporearen kontatzallea,

Lengo suertea ona aña jakon orain dongea,

Erria zana, gaur ondartzea,

Zelan eremu da aurkietan?

Ez dala jente otsik sometan?

Abere oker areek nun dira egun onetan?

Nun da jazarra zale gorputzez jantzi bakoa?

Zertan jarri da burrukarako len zan lekua?

Uts utsik dago inor bagarik gaur deslaitua,

Alegere zan toki ederra jaku tristetu,

Lengo boz gozo entzutekoak dira igestu,

Aiñ gauz andiak auts biurturik ikusitean,

Damun samin bat iragoten jat errai artean.

Emen jaio zan tximista sutsu gerrarakua,

Garailari zan aita erritan Españakua,

Trajano umant azkar ain dontsu bigun ta zurra,

Noren aurrean auspez jarri zan osorik lurra,

Zeñen menpean eukan Eguzki-jaio-lekua,

Itxaso Ladistarrak bere bai bustitakua,

O! erramu ta jazmin ortua!

Gaur da ementxe pozu tokia,

Loratsu zana nartza sasia,

Zesarren etxe lekuan dakust muskertegiak.

Ill ziran, bada, aginpidedun Zesar andiak,

Eurak eukezan jauregi eta lorategiak,

Baita izenak jarri jakezan marmol argiak,

Elio-Adriano, Silio eta Teodosioak,

Euki ebezan marfil ta urrezko seaska arroak,

Bilinbolaka emendik oso ondatu ziran,

Ez etorteko sekula bere atzera biran.

Jarri Fabio, zure begiak eta negarrik,

Ezin badozu begira zenbat kale botarik,

Zeinbat marmolez eindako arku oso triskauta!

Zeinbat talluzko irudi eder bardin puskauta!

Nun Nemesisek diran zearo lurreratuak,

Zeintzuen jabe ospetsu eta antxiñakuak,

Dagoz ixill ta obipetuak;

Troia, zeukana gora burua,

Ikusgarri zan zure murua,

Erroma zure izena bere ia da aztua,

O! jaioterri goijaunen eta erregiena,

Lege zuzenak balio ezer ez eutsuena,

Atenas argi, o! Minerbaren bizitokia!

Jakituriaz gizaldi danen gomutgarria,

Gaur autsa zara, ta bakar leku uts bat andia

Zu jakitun da, bestea barriz sendoa izanda,

Ai! ez eutsuen adoak artu itzalik bada!

Atrakaziño berriz zergatik nekau burua

Geituagorik itxi gurarik gure damua?

Naikoa dogu orain artean gertatu dana,

Zergaitik emen dakusgun keia, dakusgun garra,

Entzuten doguz negar eta dei korrosatsuak,

Areen jenio ta eurak euken erlijinuak,

Samurtzen ditu euren auzuak,

Eta diñoe ikaratuta,

Gau illunean naibagetuta;

«Ai! Italika gurea dogu desagertuta!

Jausi zan, jausi Italika, bai, oso ondatu»;

Baso orritsuak jatorriz dabe bardin mintzatu,

Italikaren izen argiak dauz minberatu,

Italikaren izen andiak ausi biotzak,

Aren gomuta miñak eraso itz aiñ mingotzak,

Bertako milla begintanziño oso nobleak,

Ipinten ditu malkoan bardin beko jenteak.

Masusta zugatz bateri

Egun-izarra atzo bajoian,

Ezkutau bear eban sasoian,

Lotseaz gorritzen zala,

Bere kutuna agurtutean,

Galai bat zirudiala.

Agurtuagaz, azkenez baten,

Orri artean neutsun jolasten;

O zugatz koronadua!

Loraz erramok jatzuzan jasten,

Eukelako asko pisua!

Orduan, zelan uste zeinkean

Biaramonak goiz jagitean,

Zure bekokiko orriak,

Aurkietea zeure oinpean,

Zimelik bera jausiak?

O zugatz berde, atzo ziñana!

Zelan eguzki gaurkoak, dana,

Zimelik zaitu aurkitzen,

Ederrik bizi ak zinduzana,

Zaituala igar ikusten?

Zek ditu zure lora arroak,

Gorputza zeuri gordetakoak,

Lurra estaltzen ipiñi,

Eurai gañetik marraskilloak,

Dakioezan ibili?

O masustera! nok deutsu lurtu?

Autsaren jaki zeñek biurtu

Zure koroe galanta?

Neguko otz batek al dau tximurtu,

Ederrik atzo zeunkan ta?

Ai! biursari onek zapaltzen,

Zugatza deutsu koroia;

Bekokian zeuk galanto atzo,

Arrorik erabillia.

Oñean azpian bere darabilt,

Neuk nekarrena jantzia,

Zeñ egun baten damu gloriak

Dagoan igar jarria.

Eguzkiaren errañu meiak

Gorde gurarik loretan,

Txoriak euren antzera sartzen

Jatzuzan orri artetan;

Ene loratxo bizitzakoak,

Baita bekoki onetan

Abiak egin gurarik pozik,

Batuten ziran aldretan.

Orduan ames, biursate ta

Etorkizunen gloriak;

Gomuta gozo gaztetakoak,

Amore pozgei guztiak,

Biotz oneri jantzi eutsezan

Bitxi ederdun koroiak,

Zelan lorea daben apaintzen

Mitxilet jira zaliak.

O masustera! zuk legez, jaso

Neban bekoki zutia;

Zeñek agertzen eban, barruan

Eukan alegerentzia:

Nok daki beti nai beban izan

Lora ederrez jantzia?

Azturik otz bat naikoa zala

Eurai kentzeko bizia.

Ai! baña egun batik bestera

Ames ta biursatiak,

Lora uts ziran, eta beingoan

Kiskaldu eutsuzan leiak;

Txalo otsaz zelan igesten daben

Zugatza itxirik txoriak;

Esku otz miñak jorik, jatzuzan

Mundutik joan bitxiak.

Zure zoriaz nirea bere

Izanagaitik bardiña,

Obeagoren ustean dago

Zure naibage samiña.

A! eguzkiak emongo deutsuz,

Oraindik lora guraiña;

Bere beroa gitxituagaz,

Niganuntz doakit baña.

Donostia

Donostia

Politena,

Ederrena,

Etxeetan;

Urietan

Duda baga

Gaur da bada

Danetan.

Arek daukaz

Arlanduak,

Talladuak,

Ugari;

Eguna azkar

Da pastzen,

Begiratzen

Eurari;

Kale ederrak

Ta zabalak

Zelai danak

Eta lau;

Ainbat ez dot

Gaur artian

Españian

Nik topau.

Baita dauka

Bañurako

O! zelako

Kontxia!

Azalduten

Ez da erraz

Ez da beraz

Txantxia.

Euskal-erri

Ederraren

Da beraren

Ondrea;

Orregaitik

Udan ara

Dator bada

Jentea.

Dirudi ak

Bai, jakizu,

Paradisu

Goixean;

Eguzkiaz

Dizdizketan

Agerketan

Danean.

Zeru gargi

Atsegiñak

Ta ur urdiñak

Ikusi;

Donostia

Nik benetan

Oi dot esan

Da nausi.

Lapurra beti bildur

Maritxuk,

Pastela

Eskuan

Zelan

Ekarren,

Negarrik

Eiten ez

Eban.

Baña Jil

Ta Pio

Jakozan

Eldu;

Zergaitik

Pastela

Nai eutsen

Kendu.

Umeak

Deitzen dau:

«Amatxo

Zatoz;

Betelan

Pastel au

Kentzera

Datoz».

Eldurik

Bertatik

Ulura

Ama,

Maritxuk

Negarra

Ei eban

Laga.

Anaia

Oztzallak

Orain nun

Dira?

Ez dira

Egingo

Barriro

Bira.

Lapurrak

Oi dira

Sarritan

Bildur;

Eta dan

Ikusla

Nor edo

Nor ur.

Zergaitik

Ikusi

Ezkero

Nor nai;

Aldendu

Oi jakez

Bertatik

Eurai.

Ondo nai

Dabenak

Ikusgei

Izan;

Ez bizi

Sekula

Lapurren

Gisan.

Soldadu bat

Bizitza onetako lenengo kontentua,

Gozetan asi nintzan pozez zoraturik,

Bere ondran asmetan abiaurik kantua,

Amaitzera orduko nengoan tristerik,

Maite neban maitea ikustean illik.

Goiz baten eregi zan barrez egun sentia,

Ari bere nik bota neutsan itz neurtua;

Baña arratsaldera asitean bidia,

Lireak gura eustan jo negar soñua,

Illtera joialako egun aiñ dontsua.

Baita gazte denporan larrosak batuta nik,

Neure buru zoroa nai neban edertu;

Baña topau ezinda luzaroko lorarik,

Malko giñan begiok jatazan agortu,

Zergaitik lorak illik oi ziran igartu.

Mundua, nik zer neukan itanduten asi zan,

Ikusirik naibagez aurkitzen nintzala;

Baña eranzuera bertatik eban izan,

Egi andi au neutsan esan bereala;

Jaioa nazalako illtera noiala.

Ai! ezagutu baneu bear legez mundua,

Zerren on betiko bat nenbiltxakon eske,

Baña nun dau pozgei bat ez amaitutekua?

Zegaz nire biotza atsegindu leike,

Eriotzak billoxik itxi albanaike?

Au dogu sodadu bat, zarra baña zolia,

Beti garaipenagaz deuskuna urteten,

Baita urtengo dana, zerren bere bizia,

Ill eziña dalako bagara jaioten,

Jaioak diran arte, iraungo dau illten.

Errelijioso gazte baten agurra,
bere erri eta ama maiteai

Agur Euskal-erriko

Lur beti berdiak,

Agur o! mendi eder

Aiñ alegeriak,

Agur atx txuntxur polit

Iturriz betiak

Agur kerizpe gozo,

Erreka biziak,

Mundu barrira oraiñ

Obedientziak

Naroa onduteko

An pekatariak!

Fraille nik egiteko

Urten nebanian

Agur bat egin neban

Samurra etxian,

Geiago ez dot ama

Ikusi aurrian,

Baña gomutetan jat

Goixian-goixian,

Eskatzeko Jesusi

Meza esatian,

Bizi dedilla ondo,

Baita ill bakian!

Bizi zaitez, bai, ama

Euskaldun lurrian,

Euskaldun oitura ta

Euskaldun legian,

Euskal-errira atzera

Eltzen nazanian

Billatuko al zaitut

Osasun onian,

Baña agur orduraño,

Agur bitartian,

Agur... ama, zaroat

Biotz biotzian!

Umillen saria

      (Amalauna)

Zelan dakust nik errukarriro mundu onetan,

Errugabea, dorazala ainbat gerra?

Zelan ikusten gaiztakeria gora altzetan,

Onoidadea balitza legez gaur alperra?

Zelan umill ta zuzena dana egikeretan,

Dogu esaten ezin ikusiz «da okerra»?

Arro, anditsu direan asko, ta alabetan

Dirudun bada, naiz izan donga, naiz mukerra?

Alantxe baten, gauza orretxek gogoraturik,

Aurkitu nintzan sentimentu ta damuagaz,

Argitasun bat, baña burura goitik sarturik,

Nasaitu jatan biotz estu au, laster agaz,

Umillak zelan jasoko diran konturaturik,

Goi zeruetan beti betiko gloriagaz.

Jaioterriari

Lenago jente askoko neure jaioterria,

      Basamortua dirudizu,

Sortaldetik ta sartalderaño agintaria

      Ziñana, orain, zer zara zu?

Errukarriro, malkoak jausten jatxuz lurrera,

      Mundu guztiko erregiña,

Ez al datortzu iñortxo bere leortutera?

      Ai! au naigabe, o! ze miña!

Eriotzeak soñeko baltzez jantzi zinduan,

      Arerioa jatzun poztu,

Bere egarria jakon zagozan dasanparuan

      Ikusiagaz desagertu.

Ill jatzun gerra zale gaztia, erri maitea,

      Ill betiko zar itzaltsua,

Ain zan zorrotza bendatzalleen galtzairu mea,

      Jarri zinduzan mutildua.

Ikus-dazue mundu guztiko bizilariak,

      Ain egoera neketsua,

Nogaz bardindu lekidaz nire larri aldiak,

      Zeñegaz jarri neurritua?

Miñaren miñaz, semeai deika bere besoak

      Españak ditu zabalduten,

Lagundutera joanagaitik seme zintzoak,

      Saldurik dira aurkituten.

Jaioterria, nun dozuz artu ezin zirean

      Arako torre indartsuak?

Nun dozuz nausi ziran ezpatak beti pelean?

      Nun dozuz amant bioztsuak?

Gaurko semeen bekokietan atsekabea,

      Eskribidurik da ikusten;

Euren begien lurrerantzako erabiltea,

      Damua dago autortuten.

Eundaka ziran España, baten zure umantak,

      Zorioneko jo aldia!

Bildurra artzen eutsuen erri arrotz galantak,

      Ikustean zu ain andia.

Libanon zelan zedroak daukan buru jagia,

      Zuk bere zeunkan eregia,

Odei oskarrak izutzen daben legez umia,

      Zure itza zan justuria.

Baña gaur zagoz arri baldres bat basamortuan

      Legez osoro basterturik,

Erru bagea aldarrai sarri oi dan taiuan,

      Zakustaz gia bat bagarik.

Dakustaz bere estaltzen zure edertasunak,

      Ondarrez eta bedarragaz,

Dakust bildurtu lenago sarri egin jatzunak,

      Txalo deutsula egin burlaz.

Errezki ulle kopet ederrok arras atera

      O! neskatillak daikezuez!

Arpak arturik zatorkidaze lagundutera

      Illen soñuak jo eizuez.

Gure etxeetatik urrin bai, urrin gaur Jaun maitea,

      Negar egiñaz gagoz danok.

Zeñek arindu leike Españak daukan penea,

      Bere negarrak leortu, nok?

Ikazkiñ baten neguko kejak

Oraindik negu luzea bada,

Eingo dabela ustea,

Pronostikoak alan diño ta

Au da barri bat tristea,

Garirik ez da, artoa palta,

Besteak konfiantzea,

Ez dakit zelan izango ete dan

Uda barria artzea.

Bart egin deusku edur asko ta,

Sartu jat sartu bildurra,

Enintzateke ni estutuko,

Baneuka sendo egurra;

Baña guretzat ez da besterik,

Dugan iturrian ura,

Amaika pena iragoteko

Etorri giñan mundura.

Familia dot erdi billoxik,

Ez dauke oñetakorik,

Otzen bildurraz barruan dagoz,

Kanpora urten eziñik;

Oñak ez eze eskuak bere

Daukez ozpelez beterik,

Gure etxea neguan ez da

Ospitaltxo bat besterik.

Zapatariai esaten deutsat

Ein daiguzala zapatak,

Nunbait jakin dau, zelan garean

Zor pagatzalla eskasak;

Eluskit iñok burlarik eingo,

Bei bi baneukaz galantak,

Okelea jan eta narruaz

Egingo neukez abarkak.

Fumalaria gaztetatik naz

Gaizki azien legera,

Ordu betean ezin egon naz

Ketu bagarik ezela;

Aspalditxoan dirurik ez da,

Beste askotan bezela,

Pipa motxean zer fumau daiket?

Tabako ordez orbela.

Zortzi daukadaz umeak eta

Neguan ez daukat lanik,

Neu ta andreaz amar lagunen

Arduraz nago kargaurik;

Afariteko geienez daukat

Talo bat erdi errerik,

Eta basoko otorduetan

Lau jaten ditut bakarrik.

Ikazkiña dot opizioa

Udan gitxi dot aurratzen,

Lengo zor zarrak pagetan ditut

Diru guztiak emoten;

Baña dendetan geroko bere

Zuloak jataz gelditzen,

Umeok azitakoan tapau

Bearko ezpanaz, illten.

Pobrea gaizki udan bizi da,

Eta txarrago neguan,

Orrexegaitik arlote izan

Ez dau iñok nai munduan;

San Juanetan beroz erretan,

Otzaz illten abenduan,

Gure Jaungoikoak egingo algaitu

Gu bere aberats Zeruan.

Euskera zale andi baten
eriotzeagaitik

      (Amalauduna)

Indarrak asko galduaz doa Erri maitea,

Bere umeak beste mundura asko doaz;

Minberaturik aurkietan da gure Euskerea,

Ezin azturik desagertu dan erritarraz;

Aurrera doa goiak artuaz ai! erderea,

Gu bere aurrera, geitu ez baña gitxituaz!

Aiñ da andia gure Amaren atsekabea,

Ain seme leial aurten Ziburun ill jakonaz.

Zeñek ornidu egingo deusku bere lekua?

Aren oñatzai zeatz ta zintzo nok jarraitu?

Nok eskribidu gure berbeta atsegintsua,

Ak eban legez ipiñiagaz aiñ goratu?

Testamentu zar eta barria euskeratua,

Duvoisin zanak lana eginik da geratu.

Goiseko izarrari

Gaba badoiala esan gura deustazu,

Sort-aldean urten zarean izarra,

Illunez bidean ibilten nazanean,

Pozgarri eder bat niretzako zara.

Eguzkiak aurrez, bialduten etzaitu

Egun usañagaz gu poztu gaitean?

Zuk, ez diñozkuzu arpegi aiñ zuriaz:

Ortxe bera dator nire ondorean?

Grana eta urre-gorrizko kortiñakaz,

Ikusiten zaitut txukun orniduta;

Zeruko doatsu eder bat dirudizu,

Odeizko jargoian galanto jarrita.

Gogoratuten jat aiñ goix zu jagitean,

Norena zarean iduri bizia;

Dirudizulako beste egun senti bat,

Arako gois izar onen dan Maria.

Eizari bertsolari bat

            Neure adiskide on Bizente Agirre

            euskara zale txito argiari

Goixean gois jagita, eizara naz juan,

Arrastaka eguna emon dot basuan;

Erbi bat jarraika zortzi bat orduan,

Ibilli arren, jausi etxaku lazuan.

Bekoki au askotan egin dot leortu,

Zergaitik izerditan danau nazan urtu;

Arnasarik ezinda azkenean artu,

Laurak ingururako egin dot ukatu.

Bota bear ninduan goseak lurrera,

Auxe izan da nire gaurko alogera;

Ikusirik eguna joiala aurrera,

Jarrita bujakatik jana dot atera.

Jatea kerizpetan guztiz zan atsegiñ,

Erle batek ez baleust ernegau eragiñ;

Burrun burrun, kantauta, izpiagaz deust miñ,

Dabla, eskuaz jo ta aplastau dot ariñ.

Asarrez jagi naz ta zekorrak, orrua,

Jarraitzen abiau jat zezen arranua;

Ezautu dodanean ekarren asmua,

Tiro bategaz kendu deutsat amorrua.

Urrengo txakurtxo bat atera jat, txau, txau,

Jarraitu ta aginka urratu deust prakau;

Arrabioz jaso dot gora gora ankau,

Agiñetan jo eta bota deutsadaz lau.

Etxeruntz nentorren da, astoak arrantza,

Esan deutsat falta dok kantetako gatza:

Saltoka moldau gura zelanbait dot dantza,

Baña ez dok kenduko iñoz asto antza.

Sasi batetik gero norbaitek deust, txio,

Bertatik eranzunaz diñotsat adio,

Ni nok Pilipe, deitzen, sekula ez Pio,

Txori artean izan ik bear dok txibo.

Kukuak bere bota deust bertsoa kuku,

Erantzun baga ez dot nai izan geratu;

Uda barrian egin ik arren ujuju,

San Pedroetan oi dok kukua mututu.

Zozoak ondorean kantetan deust zor, zor,

Erantzun deutsat mutill, zorra beti dok lor,

Jaunari alabantzak ni bizi nok gogor,

Artzekorik badeustak kobretara ator.

Errira sartuaz bat loruak, tontua,

Deitu deust ta entzun dau i tontuagua,

Iñok erakutsia bota dok bertsua,

Ik eurez asmetako nun dok talentua?

Basotik etxeraño amaikak nau tenta,

Guztiai emon deutset baña errespuesta;

Arira egitea orren errez ezta,

Alanbere euki dot gaur naikoa beta.

Bertsolari gitxi naz, geiago eizari,

Eskopeta dot ona, kañoiak ditu bi;

Zuze apuntau eta makiña bat txori,

Pikua ebagita mutu dot ipiñi.

Neskatilla baten
eriotzako agurrak

            Neure adiskide On Ezekiel Etxebarria euskaldun jakintsu andiari

Agur o! zemendiko aurrenengo eguna,

Eguzki motelagaz zareana gorde;

Agur, zuk egitean jaubetu jat illuna,

Geiago goix gozoak poztuko enabe.

Agur o! uda eder amaitu ziñeana,

Bear ziñean aña ezin neurtiztua;

Agur, udazkenetan zatozan urakana,

Egan eroateko orri igartua.

Agur, loratxo polit usaiñ onak opaka,

Bizi ziñeenak atzo kolkoak zabalik;

Agur, txori zoliak egunari dedarka,

Zenbiltzenak goixetan ni esnatu nairik.

Agur, mundu zoroa, agur deutsut egiten

Niretzako ez dozu gaur balio ezer;

Zerren oraiñ niñoian bizitera asiten,

Eta uste guztiak urten deusten oker.

Agur o! etorkizun eskintsariz betea,

Agur edertasuna, agur ondasunak,

Agur o! Mariaren alabazko taldea,

Agur, bertako nire dontzella lagunak.

Agur, familiako maitetasun gozoak,

Agur, amatxo zure laztan atsegiñak,

Agur, aita maitea, aizta ta nebatxoak,

Agur, jolas pozgarri zuekaz egiñak.

Agur, agur banoa, banoa bai, betiko,

Banoa, baña noa, beti iraunera;

Banoa, baña, enaz atzera etorriko,

Ama biotzekoaz bizi izatera.

Arbolatik gaur jausten diran orri igarrak,

Legez ama zugandik noa jausitera;

Emon deust uste baga gazterik ill bearrak,

Orbel bat legez noa auts biurtutera.

Ez egizu amatxo, ainbeste negar egiñ,

Agertuten jat beste ama bat obea;

Gorputz au osatuten zuk deustazu alegiñ,

Ak zoriondu nai deust baña arimea.

Zu itxita, agana noa ama samiñdua,

Ak gozatuko deutsu gaurko zure mina;

Gorputz au largetan dot, anime au banua,

Gozetara zeruan bai, Ama Birjiña.

                     * * *

Loratxo baten gisan, sameak akatzean,

Neskatilleak eban makurtu burua;

Zemendian orriak igarrak jausitean,

Agertu eben danak ill aren damua.

Ontzia

Esperantza barriz puztuta,

Zoakuz zoroa, pozez urera?

Biurtu zakiguz, biurtu,

Urten egin dozun lekura atzera.

Ez dozu gomutan lengoan,

Estutu zinduzan ekatx gaiztoa?

Fortuna atzean barriro,

Zoakuz orrelan, ontzi gaisoa?

Ondarrezko menditzarrakaz

Beterik dagotzu urezko landa,

Nai ta ez damutuko jatzu,

Basoaz jarraitzen aurrera bada.

Zoroa, erdu bai atzera,

Oraindik denpora zuk badaukazu,

Oraindik emen dabiltz bagak,

Kontxakaz egiten ondo jolastu.

Bertatik doaz ekitera,

Boladak atx mustur onei pelean,

Neptunok ikusi zagizan,

Triskauta zatika uren gañean.

Daukazun edertasun orrek,

Ekatxa bapere ez dan bildurtzen,

Asi da tronpetea joten,

Urrindik durundu otsa bialtzen.

Balio al dabe Euro-ren,

Kontra gaur dituzun zure indarrak?

Naiz euki ustez piloto ta

Mariñel besoz azkarrak?

Jakizu, Euro-k zelan daukan,

Kristalez egiña bizi tokia,

Goixetan errezibitzeko,

Eguzki ederra urrez jantzia.

Jakizu, zelan dan altsua,

Oitua izaten bai, agintari,

Zu lako ontzitxo bat gaitik,

Gitxitxo ardura jako berari.

Jakizu, zelan atzo bere,

Ontzi bat zu legez zeiñ geiagoan,

Aisiaz abiau zan eta

Orra, gaur galdurik zelan dagoan.

Len eukan fama aiñ andia,

Galduta, aurkitzen da lotsagarri,

Or dago itxas bazterrean

Atx kontran eginda erdi erdi bi.

Trumoia urrerago da ta

Etzaitu bapere atzeratuten?

Zabalago belok jarrita

Lurretik zoakuz urriñagotzen?

Erdu bai, erdu bai, maitea,

Zatoz bai, zatoz bai, kaiara laster,

Eguzki errañuz betea,

Lotara etzanda, gorde baño len.

Begira zati bat zerua,

Soñeko baltzagaz eginda jantzi,

Odeiak badabiltz gertetan,

Burrukan nai dabe asi.

Ontziak berea aurrera,

Odeiak burrukan abiau ziran,

Boladak indarrak artuta,

Ekatxak artuten dabe erdian.

Nok librau arrisku artatik?

Nok poztu orduan ontzi tristea?

Laguntzen ez balitza jatsi,

Zerutik kristauen gordetzallea?

Jatsi zan guztioen Ama,

Jatsi zan Dontzella Ama Maria,

Nok daukan bere otzeñetan,

Kontuta ardura andia.

Gordeizu modu berberean

O! Ama euskaldun gure ontzia,

Ekatxez aurkitzen dalako,

Barru eta kanpo dana josia.

Ez dakust iñon pozgarririk,

Ezpada zuregan Ama maitea,

Bakarrik zu zara ostarku,

Daikezuna jatsi zarren bakea.

Aurtengo uda iya bukatu da

            Nere adiskide Iguarango on Gillermo Jaunari

Ikusten nuen, Gillermo,

Aitzeneko Maiatzean,

Iturritxo bat jaiota

Ibairontza jetxiten;

Suge bat zirudiela

Ese asko egitean,

Emen salto, an erori,

Arontzago ixilltzen;

Noizbait zuela izarra,

Ispillu baten antzera,

Eguzkiari begira,

Biziro iruditzen.

Inguruko loretxoak,

Ark botarik otz biguña,

Bañu batek beziñ ongi

Zituen txit guritzen;

Zipristiñezko perlakiñ,

Erregiña bat egiñik,

Galanki eta dotore

Giro giro ipintzen;

Eta jakiñ nai bazuten

Zeñ poliki jantzi ziran,

Urera begiraturik

Antxe zuten ikusten.

Pago mardul azpietan

Zijoan marmario otsez,

Kabiatik txoritxoak

Zutela begiratzen;

Beste batzuek zioten

Errametatik kantatzen,

Beste askok egarria

Bere urakiñ kentzen;

Aize firi firi ots ta

Lorien lurriñ artetik,

O! zeñ pozik iturria

Korrika zan jetxiten!

Nork ez artu inbidia

Gillermo, ari begira,

Gaztetasun ta bizia

Bazizkigun pintatzen?

Orduan beziñ indartsu,

Orduan ainbat berritsu,

Orduan bezela bistsu,

Orain ez det billatzen;

Argaitik orain dakuskit

Eguzkia berotuaz,

Egunetik egunera

Ibaiak txikitutzen.

Uda bernia joan zan,

Bere kuku soñuakiñ,

Udau aurrera dijoa

Txirtxirrak ixillduaz,

Txorikumatxo berririk

Iya etzaigu jaioko,

Kanpoak gorriz jantzirik

Txandan txandan dijoaz;

Ardiak dira antzutu

Oro bat iturritxo au,

Gillermo, dudarik gabe

Dijoa antzutuaz.

Betiko gauzarik ez det

Mundu onetan ikusten,

Guziak egiten dute

Bukatzerontz bidea;

Gaur jaioa, bigar gazte,

Etzi piska bat zarrago

Etzi damu nire gisa

Zar eta agurea;

Iturri au bezelaxen

Bukatzera denok goaz,

Bukatuko zaigun eran

Laster uda maitea.

Zortziko batzuek
Kristobal Kolon aundiari

Nor zaio bat munduan

Bere berdingarri,

Lur berriak billatzen

Jenobatarrari?

Mundu bat gendukanok

Oraiñ ditugu bi,

Glori au zor diogu

Kristobal Kolon-i.

Kristobal, zaigu gizon

Aiñ miragarria,

Batez ere Indien

Beneragarria;

Zeren beronegatik

Gaur duten argia,

Jesukristok zerutik

Lurrera jetxia.

Zer zan beste gauzarik

Ezpada fedea,

Sututzeko Kolonen

Biotz aiñ noblea?

Kristau egite arren

Infiel jendea,

Arriskuan ipiñi

Zuen bizitzea.

Itxasoz iristean

Zioan aldera,

Agertzen da legorra

Ark esan bezela;

Ontzitik bereala

Egiñik atera,

Inkatzen du lurrean

Kristoren bandera.

Len ezekian iñork

Zer zan Amerika,

Nondik ondasun asko

Degun ekarrita;

Kristobal-gatik gaude

Aberats jarrita.

Bere alabantzan jo

Dezagun musika.

Musikarekin nasi

Gañera kantatu,

Kristobal zeruraño

Dezagun altxatu;

Lareun urte luzeak

Naiz egin pasatu,

Aren azaiñ andiak

Ezin dira aztu.

Ezin litezke aztu

Kristobalen lanak,

Legortzen ezpadira

Itxaso zabalak;

Nola ziran atera

Ondo aren planak,

Esker asko zor dio

Kristandade danak.

Onra dezagun bada

Al dezagun añan,

Bakoitzak bere moduz

Norberen izkeran;

Gizaldi guztietan

Egiñik onelan,

Kristobal biziko da

Ill gabe sekulan.

Bizi zaite Kristobal

Gloriaz goietan,

Gizonik aundien bat

Zu zera benetan;

Eguzkia nola dan

Buru izarretan,

Zu zera argiena

Itxas-gizonetan.

Jantzi gaur nai nizuke

Alako koroia,

Erregiena baño

Askozaz obia;

Etzeralako erri

Batzuen jabia,

Baizikan mundu berri

Baten jaun andia.

Gorantziak

            Neure adiskide maite On Leonardo Artiatx

            eta bere andra on, Errepublika Arjentinako

            San Nikolas de Arroyasen bizi diranai.

Ogetamasei urte or egiñ

Arren, o! neure laguna!

Dakit gaur bere zelan zarean

Euskara maite dozuna;

Dakit biotzez zelan deutsazun

Berari maitetasuna,

Bare dalako amari edan

Zeuntsan berbeta kutuna,

Titiaz naste gorputz ta ariman

Umetan sartu jatzuna.

Erritar onak legez ametan

Gaituzulako zuk bada,

Etorri ziñan emazteagaz

Igaz gu bisitetara

Topau zenduan erri au, baña,

Ez bertan ama laztana,

Antxiña illda joan zalako

Emendik zeruetara,

Lur triste oni agur eginda,

Betiko glorietara.

O! ze gozoa izango jatzun

On Leonardo maitea!

Zure amatxok beso biakaz

Bere kolkoan batzea!

Munduan gusto guztiak baña;

Aiñ da gatx eskuratzea,

Errazago da gaur probetu, ta

Biyar aberastutea,

Jaritxi baño erbeste onetan

Zoriontasun betea.

Igazko udan baña andreaz

Ona zu etorritiak,

Pozez ipiñi zituzan zure

Iru arreba maitiak;

Ezagun eta senide danak

Gañera adiskidiak,

Berba batean poz artu eban

Otxandioko jentiak,

Alan ezpada esan daiala

Bertan bizi dan guztiak.

Zeugaz batera zure Felipak,

Lagun zar maitegarria,

Ikusi deusku prestua dala

Zu jaio ziñan tokia;

Dala langiña, dala zintzoa,

Argi, zoli ta garbia;

Dala Españan beti ederren,

Gure Euskaldun erria,

Bestelan onuntz, zergaitik dator

Udan jentetza andia?

O! ze politak baita bere emen

Diran etxalde zuriak!

Leku goietan baita ermita

Antxiñakoak jarriak!

Zeuk begiakaz, ez dozuz barriz

Ikusi erromeriak,

Zelan batuten diran millaka

Euskaldun fedez biziak,

Zar eta gazte adoretara

Santu beneragarriak?

O! zeiñ ederrak diran emengo

Erreka murmurlariak!

Zelan ditugun fabrikaz jantzi

Txikiak zein da andiak!

O! ze galantak bañu-etxeak

Iturrietan jarriak!

Eta, ez dozuz zuk zeuk ikusi

Gure tren txistulariak,

Erri biurtu deuskuezanak

Baso, atx eta mendiak?

O! ze gustora bere ikusi

Dituzun emen plazetan,

Munduan diran pelotaririk

Onenak partiduetan!

Aurreskugiñik aurrenengoak,

Dantzan egiñaz jaietan,

Bertsolariak bere, ez dozuz

Ikusi pozez kopletan,

Guztiz egogi, oso arira,

Botiaz zortzikoetan?

Ikusi dozu Bilbo bere, ta

Donostiako uria,

Iruñan eta zeiñ Bitorian,

Ikusteko dan guztia;

Aiñ asko azi ditugulako,

Lenak ez dira gaur iya,

Eta onelako uri ederrez,

Au ez da miragarria?

Lau erri buruz, nun da beste bat

Lur bat aiñ zoragarria?

Auxe da, neure adiskidea,

Zu jaio ziñan Erria,

Amerikara zeñek bialdu

Ugari daben argia;

Beronen seme askok jaritxi

Or ebelako gloria,

Zabalduagaz bazter danetan

Kristiñau jakituria,

Orain ederto gozetan dabe

Danak goietan saria.

Au da, Artiatx, zure Erria,

Izarrez dana jantziten,

Au da Laurak bat euskaldun izen

Ederraz dana deituten,

Izena zuek bere Laurak bat,

Or badozue zainduten,

Lau eskugazko kurutze baten

Zareela zintzo lotuten,

Euskal arraza, arraza danen

Zoaze ispillu ipinten.

Beñik beiñ emen gura genduke

Laurok batera aurrera,

Izan, da zaindu kurutzedun dan

Gure Arbola ederra;

Gu illda bere gure semeak

Jarraitu daien onela,

Deitu dagien emen zeiñ da or

«Gernikatarrak gu gera,

Aritx Arbola kurutzeduna

Dalako gure bandera».

Agur, egiten deutsut ementxe,

Erritar laguntxo zarra;

Baña barriro igaz legetxe,

Emen batuko al gara;

Bitartean guk daukagulako

Ur-zelai guztiz zabala,

Badakit noz nai iragotea

Ori aiñ erraz ez dala;

Baña zuk laster egiñ dagizun

Zeruak gura daiala.

Zeure andra on, ona Felipaz,

Igaz irago zenduan,

Guztiz ondo ta nik artu neban

Poz bat andia orduan;

Zergatik zuen maitetasuna

Beti daukadan barruan,

Esker oneko euskaldun batek

Zor deutsuedan moduan,

Bazkari eder zuekaz janak

Ditudalako goguan.

Ostarkua eta Maria

            Ipiñiko dot odeietan jarri neban neure

            arkua, eta nire eta lurraren arteko

            alkartasunaren ezangarria izango da.

                  (Genesisko IX. kap.ko 13. ber.)

Izar guztien Erregeak len

Irago daben tokia,

Arturik orain, zer dakarguzu

Ostarku arro jagia?

Zer dakarguzu aiñ apaindurik

Zazpi kolorez jantzia,

Eguzkiari aurre aurrean

Zeiñ andiago jarria,

Zeu ete zara goi-beietan gaur

Bietan agintaria?

Zer dakarguzu zabalduagaz

Alde batetik bestera,

O! arku guztiz pozgarrizkoa

Bandera baten antzera?

Neurri bagako urdin artetik

Zer dakarguzu lurrera,

Ango gerrari bildurgarriak,

Loturik lege batera,

Ete zatorkuz bake gozo bat

Guztioi iragartera?

Nondik eta nora sortuten zara

Ekatx burruken artean?

Nolan burua ipinten dozu

Goiko izarren parean?

Ta, zelan anka luzeok barriz

Idigi orrenbestean,

Mendi altuak, ibar zabalak,

Arturik euren artean,

Ete nai dozu mundua au bere

Zapaldutea oiñpean?....

Ez dakit nik zer, nai dozun baña,

Eltzen zu orren altura,

Ikusitean, pentsamentu bat

Etorriten jat burura;

Ete zarean eskallaren bat

Igo dagigun Zerura,

Soñu gozoak, kantu ederrak,

Entzuten diran lekura,

Emengo negar danak largauta,

Betiko Erri dontsura.

Mutill txikitxo nintzan denporan,

Urteten ziñanean zu,

Zeruetatik jasten ziñala

Entzun da neban sinistu,

Neure laguntxo ara joanak

Ziranak gozoz asetu,

Zure gañetik oi zireala

Lur onetara baxatu,

Ango pastelak gure artean

Egite arren zabaldu.

Zenbat alditan, arku maitea,

Nai neban zure azpiti,

Iragotea, ikuste arren

Zer ziñan beste aldeti;

Atsegiñ au nik, baña, eneban

Jaritxi eta ez euki,

Ezautu neban zu ziñeala

Nire aldean nagusi,

Ordurik ona agaitik deutsut

Beti txapela erantzi.

Ordutik ona beti zatxataz

Oso gogoangarria,

Gomutetan jat zu ikustean

Iñozentien aldia;

Urte areetan aiñ neutsun bada

Gura izate andia,

Gañera uste nik neutsulako

Zu ziñeala zubia,

Aingerutxoen olgatzetako

Tramanku makur jarria.

Onetariko amestxoetan

Zoro bat legetxe zuri,

Egoten nintzan noz aterako

Zinean begira zoli,

Odei torreak jagitea zan

Beti niretzat pozgarri,

Ikuste arren azkenean zu

Guztien garaipenlari,

Erakusteko zelan on tasa

Zintxakon mundu danari.

A! badakit nik Jaunak zer eban,

Baten zugaitik azaldu,

Noeri Berak adierazo

Eta zer eutsan agindu;

Ak esan eutsan zerua odeiz

Egiten beban estaldu,

Bere ta gure bitartekotzat

Jarriten ziñeala zu,

Ez ebalako urez mundurik

Barriro egin nai ondatu.

Jarrai egizu zeure lanean,

Arku mesedelaria,

Atseginduaz itxasoetan

Larri dabillan ontzia;

Trumoi, oñeztu artetik barriz

Asten danean arria,

Labore-frutak galdu gurarik

Berealaxe arpegia,

Zuk atera ta, ez dozu nasai

Ipinten nekazaria?

Errazoiagaz, bertsolariak

Alabau zaitu egiten,

Atxurlariak o! zenbat bidar

Zaituzan bedeinkatuten,

Itxas-gizonak abegi onaz

Beti ta beti artuten,

Arbolapean zuk noz urtengo

Euriaz danak aurkitzen,

Ez dau kantetan zu agertzean

Bere bidean jarraitzen?

Baita nik uste, iñoz izan dot

Arku alabagarria,

Eta zarean gizon andien

Buruko edergarria;

Kriaturentzat baña, zu zara

Askozaz aziegia,

Zarealako Jaungoikoaren

Eskuko egiñ andia,

Ausaz bazara koroe ordez

Berak nozbaiten jantzia?

Ez, orrenbeste, auxe zara zu,

Kantau nai badot egia,

Zu zara bada, Andra andi baten

Irudi garbi garbia;

Axe dalako zeru ta lurren

Arteko bakelaria,

Bera dalako Jaungoiko eta

Gizonen maitegarria,

Bataren Ama, eta bestien

Gurasoa dan Maria.

Zure lana da beti poztzea

Ekatxaz naibagetua,

Bete betean zaitu Mariak

Irudi berarizkua,

Ari bere guk deitzen deutsagu

Zuri legetxe Ostarkua,

Baña zu zara koloreagaz

Bakarrik egiñdakua,

Bestea barriz eskallara bat

Zerura egiazkua.

Gure Españako Santa andi bat

Emakume bat, Españan izan jakun andia,

Bere aurrean mundu guztia arritzeko;

Bere lumea ain ondo izan zan ebagia,

Bere atzean letradun asko ipinteko;

Bera izan zan, onoidadezko tantai zutia,

Beragaz asko ez dira izan bardintzeko;

Bera zan Uso, Esposoaren zoragarria,

Berau gaitik prest, bizi zalako beti illteko.

Bera da onen ortuan lora berarizkoa,

Bera aingeru aragizkoa duda baga;

Bera andrazko irakasletan gañ-gañekoa,

Berari deitzen Karmentar danak deutse Ama;

Bera zan dana Jaungoikoaren biotzekoa,

Nor? Jesusena dan Teresa maite ta laztana.

Gernikari

                  «Eman to zabal zazu munduan frutua»

                              Iparragirreren berbak

                              Gernikako Arbolaren kantuan

Ez dakit berba egiñ,

Ala egon mutu,

Ainbeste jente argik

Egin nau bildurtu,

Eta, zer egiñ iya,

Atzera biurtu?

Ezer kantau bagarik

Bazter baten sartu?

Ez orrelangorik ez,

Naiz zerbait lotsatu,

Nai dot neure barrua

Ementxe askatu.

Emen autortu nai dot

Nazala euskalduna,

Gure berbetearen

Laztan to kutuna,

Beti maitetu badot

Antxiñatasuna,

Eta gure Aretxak

Eukan osasuna,

Orain barriz Gernikan

Gertetan jakuna,

Ikustean gordeko

Dot ixilltasuna?

Ez, alabau nai zaitut

Gernika gurea,

Zarealako ondra

Andiko Andrea,

Baña ondragarrien

Dozu Arbolea,

Zeiñ dan Euskal-erriko

Gure banderea,

Agertzeko danai zer

Zan gure legea,

Libertadea baño

Lenago fedea.

O! Gernika, ez daukat

Nik beintzat azturik,

Ez deutsut gaur itxiko

Itandu bagarik,

Jarten zireanean

Zarrak etorririk

Zure Arbola-pean

Anaia egiñik,

Non zan beste lekutan

Aiñ toki librerik?

Paradisua deitu

Agaitik neutsun nik.

Iponako Obispo

Zanaren semiak

Agaitik emen dabez

Ase egarriak,

Erabillia gaitik

Enparau erriak,

Zugan dabez Gernika

Ipiñi begiak,

Zure doiak badira

Barri aiñ andiak

Zelan kantau gaur nire

Lira motz txikiak?

Ai! kantau albaneizu

Jatortzun gloria;

Ai! baneki zearo

Zure istoria!

Ai! baneuka gaur bear

Dan jakituria!

Baña, zelan enazan

Asko ikasia,

Parkatu egidazu

Biotza larregia,

Eukirik izan banaz

Azartuegia.

Parkatu egidazu,

Baña, nai dot kantau,

Kantetako dalako

Gaur jaio egun au,

Eguzkiak goixago

Ta argiago urten dau,

Berberak kantetako

Bizkortu bere nau,

Alan beste bertsotxo

Irubat edo lau,

Kantau baga amaitu

Ez dot gura lan au.

Kantauko deutsut bada,

Gernika argia,

Egoki datorrela

Eskola barria,

Nok dakarren oliba

Berde pozgarria,

Baketzeko gu jaio

Giñean Erria,

Erantzita erderazko

Usaindun jantzia,

Salbau daigun euskaldun

Legien ontzia.

Kantauko dot gabetan

Legetxe zuzia,

Izango dala gure

Farola argia,

Kantauko dot izango

Dala mintegia,

Ereiñik osasuntsu

Beti dan azia,

Izan dedin Jesusen

Gero tantaiduia,

Ipinteko dar, dar, dar,

Infernu guztia.

Kantauko dot gañera

Dala iturria,

Zerutik dakarrena

Bere jatorria,

Kantauko dot oraindik

Bere edaria,

Izango dala gatxik

Baga ur garbia,

Iruntsiten dabena

Bertako euria,

Dala Aita Santuaren

Txabolako ardia.

Kantauko dot zan legez

Noeren arkea,

Berau izango dala

Barku bat gurea,

Berau gaur bildurgarri

Jakun urjolea,

Amaitu arte oso

Gure aldaspean,

Non aterpetuko dan

Euskal-bizitzea,

Ito ez dedin guztiz

Gure lur maitea.

Kantauko dot izango

Dirala frutuak,

Etxe santu orrenak

Miragarrizkuak,

Egazti zuri batek

Legetxe eguak,

Zabalduta batuko

Ditu ollaskuak,

Berorrek zuriturik

Biotz nabartxuak,

Urtengo dabe danak

Uso biurtuak.

O! Landara barria

Zatxakuna sortu!

Ezin zaikedaz iya

Geiago goratu,

Buruaz zeruari

Zeuk arren ikutu,

Uri polit au daizun

Besazpian artu,

Bakit lurrik onena

Dozula billatu,

Gernika ebalako

Jaunak bedeinkatu.

Eleixako Artzaiñ bat

Ze ondra andia!

Etorri da jartera

Lenengo arria,

Lumen bat izango alda,

Ondo ebagia,

Ipinteko gaur emen

Jazo dan guztia,

Dalako Gernikaren

Alabagarria,

Zeiñek gaur alegere

Daukan arpegia.

Maiatzaren bosteko

O! egun kutuna!

Gernikan aztu bear

Iñoz ez dozuna,

Niri beintzat galduten

Ezpajat zentzuna,

Naiz da milla urtean

Euki osasuna,

Milletan kantauko dot

Gaurko batasuna,

Dalako goiko Jaunak

Bialdu deuskuna.

Egun onetan beti

Euskal Jaungoikua,

Alabauko dot zure

Beso indartsua,

Aspalditxoan egon

Arren beratua,

Gernika ikusten dot

Oraiñ goratua;

Ez dozulako gura

Berau menpekua,

Ezpada izan dedin

Gure gurasua.

Izan zaite, Gernika,

Beti gure Ama,

Izan zaite aurrera

Gure Irakasla,

Ikastegi orregaz

Izan zaite bada,

Gure Ipar aldeko

Euskaldun izarra,

Ona gure semeak

Bialtzen dirala,

Eurak zuk argituta

Giau gaiezala.

Agur! bada o! etxe

Jaioten asia,

Jausi bekizu goitik

Iñontzaz grazia,

Agur! eguzki barri

Onuntz etorria,

Eldu da zuretzako

Gaur egun sentia,

Ipinteko ¡bar au

Urretan jantzia,

Izan dediñ ibarren

Erregiña andia.

Agur! Bizkaiko toki

Lur zoragarria!

Maitetu erne jatsun

Lirio zuria,

Eldu jatzula diño

Uda pozgarria,

Goisetan orregaitik

Ugari txoria,

Bertara pillatzen da

Ain banda andia,

Lora oni egiñaz

Ongi etorria.

Eta zuk o! Gernika,

Urte luzietan,

Jarraitu lora onen

Gloriak kantetan,

Bizi dedin bai bizi

Jauna serbietan,

Bere gloriarako

Direan lanetan,

Alan iraunikoan

Beko egunetan

O! zelan alabauko

Daben zeruetan!!!

Beti lore

            Nere adiskide Artolako Errosario

            euskaldun neskatx bertsolari bakarrari

Errosario, uda-

berriko goiztxo baten,

arrosa txit eder bat

zijoala esnatzen;

zeñi kabietatik

zioten begiratzen,

txorikumeak pozik

zutela usai artzen,

eta berakiñ nola

ziran asko gozatzen,

eskerrak emanikan

txio zuten kantatzen.

Nola berriz zijoan

eguzkia azaltzen,

sortaldean-zuela

zerua urrez jazten,

ark ere ikustean

lorea ernai jartzen,

lenengo ziargia

axa dio bidaltzen,

egun onak berakin

dizkiola ematen;

orduan lore polit

otzaz zana makartzen,

abiatzen da kolko

zarratua azkatzen,

osto biribilduak

bereala zabaltzen,

edertasun guztia

agertzen orrelaxen,

nota mintsu bat oi dan

obetutzean asten,

motel arkitzen zana

alegrentzian sartzen.

Egunoroko sailla

egiñik eguzkia,

ezkutatu zan baña,

gorderik arpegia;

non orduan jartzen dan

triste lurra guzia,

eta txit gaututzean

illunak estalia,

dauka lore kutun ta

polit zoragarria,

nola upale batek

barrunean itxia,

au da arrats beltzaren

sabelak iretsia;

noiz aize me zitalak

zorrozturik izpia,

jelak berriz egiñik

al duen txarkeria,

lore zekarrenari

buru txit zutia,

makurtzen dio laster

jotzeraño gerria.

Agur! agur! betiko

bere edertasuna!

otz geienik apaldu

dio lerdentasuna,

atzo arro agertzen

zuen mardultasuna,

galduta arkitzen da

lore guri samurra;

joanda sekulako

bere gorritasuna,

joan da bai pozgarri

oi zan ikuskizuna,

ta aizeak jakitean

bere gertakizuna,

desagertuko dio

baita daukan itxura,

ostuak eramanik

al dituen lekura,

zer sentimentua dan

edo esturasuna,

gertatu dan gauz onek

orañ dakarkiguna!...

«gaur bagera; bigar ez»

au da gauza ziurra,

etzan oker ibilli

itzok esan zituna,

bestela begiratu

baldin bada gezurra,

eta ikusitean

lore zorigaitzduna,

galde non duen ari

bere galantasuna,

non lorietan zeukan

lengo nausitasuna,

non erregiña gisa

zeukan anditasuna;

atzo miragarria zan,

gaur da usteltasuna,

egun batik bestera!

Au! desberdintasuna!!!

Zeñek, Errosario,

au dezake ukatu?

buru gabea izan

ezik, nork ezeztatu?

au da kontu triste bat

maiz dana egiztatu,

urtero esan leike

ez duela faltatu,

au ala dela, nola

zuk ez dezun dudatu,

eta bere gañera

sarritan bai, pentsatu,

Errosario, dizut

onela izkribatu,

eskutitz au, zoroak

ditezen konturatu;

dakit, etzaituala

baña, zu lilluratu,

dakit etzaituala,

munduak engañatu,

dakit zuk beti goruntz

eginda begiratu,

balio duten gauzak

egitean pentsatu;

beti, beti, zentzuaz

dituzula moldatu,

bertso lorez jantziak,

ederki izkribatu;

ordea bakit ere,

besterik bat saiatu,

ez dala zu baizikan,

lan orretan nekatu;

augatikan zuganuntz

gaur naiz ni abiatu,

miresle batek dizun

zorra eiñaz pagatu,

zuk daukazun grazia

egitean salatu.

Parka zadazu, bañan,

nonbait badet erratzen,

zeren adiskidetzat

zaitudan estimatzen,

orixen dala bide

gaur naiz ausardiatzen,

zerorren izen ona

neurtitzonik onratzen,

atrebitzen naizela

alabantzok ematen,

artzekodun dalako

duena irabazten,

orixengatik bada,

enaiz iñoiz lotsatzen,

personaren onkairik

sekulan andizkatzen,

nola gaur asi naizen

zurea saristatzen,

itzok azaldu gabe

enijoa bukatzen.

Doatsua zerala

dizut bada esaten,

doatsu zerala

benaz det sinistatzen,

doatsua zerala

dizut adieratzen,

zailltzen bazera gauza

onak argitaratzen,

lorezko letrarikan

ez da iñoiz igartzen;

norbera illagatik

dira bizi, izaten

eta bizi izarren,

antzera distiatzen,

irakurlea dala

letuakin zoratzen,

ordu atsegintsuak

dituala gozatzen.

Orra, Errosario,

nola dedan probatzen,

iñoiz lumadun onik

nola ez da bukatzen,

Parnasok duelako

bere oroitza kantatzen,

Zeruak diolako

koroi eder bat jazten,

eta bere gloria

nola ez dan itzaltzen,

auxen da beti lore,

gaur dedana aipatzen.

Maiatzeko goixaldeak
emoten daben atsegiña

      (Amalauduna)

Odei puska bat desegin zan da agorrillean

Ikusi neban izar bizi bat agertuten,

Eta odeiak gero guztiak uts biurtsean

Zerua jantzi loratsuagaz apainduten.

Aixeak joten eban soñuak orri artean

Ainbesteraño ninduan barriz gozatuten,

Arroa bera murmurka arin bere bidean

Joian korrontak zergaitik eutsan lagunduten.

Izar aisetxo eta korronta murmurlariak

Biotzarentzat gabaz baziran ain pozgarri

Zer izango da negu ostean uda barriak

Erakustean ainbeste bitxi jaio barri,

Zer txoritxoak txorrotxioka deika guztiak

Dabilltzanean Maiatzean goix egunari?

Mundua beti bat

Ez dakit dan guzurra, ala dan egia,

Kontu zarretan baña, au dago jarria.

Korsario andi bat Alejandro gana

Lotuta izan ei zan baten eroana,

Eta ikusitean aurrean Erregek,

Zuzendu eutsazala asarrez itz oneek.

–Ez al daukak lotsarik itxas zabaletan,

Ibilteko al duan danai lapurretan?

Ta eranzun ei eutsan bertatik presuak:

–Egia da lapurtzat naukala munduak,

Zergaitik bizi nazan iñori ostuta,

Al dodan guztiari daukana kentuta;

Bazenbiltza ni legez, bakarrik zeu bere,

Lapurra zareala esango leukie;

Baña, deitzen deutsue, Errege andia,

Zeuregandu nai izan arren lur guztia;

Ikusirik inguruz ainbeste armadun,

Egiten deutsuenak jabetuten lagun.

Zeiñbati oi deutsagu egiñ agur ona

Bada ondasun asko dituan gizona,

Egiñak izan arren al diran moduan

Ondrautzat iragoten dirala munduan!

Ate aña maratill

–Felis, zelan ez dozu

Gaur igo mendira?

Bazkariaz lagunak

Danak an badira?

–Gerriko umoreak

Zelan nauken makur,

Jatsitean jausteko

Nintzalako bildur.

–Felis, euritarako

Ain zabal orregaz

Erromeria, zelan

Zoaz bero onegaz?

–Eguzkiak kiñatu

Ez daiztan burura,

Ta euriari badator

Egiteko burla.

–Felis, zer deritxazu

Aurtengo artuak,

Ez dira goisegitxo

Izan jorratuak?

–Entzun dot nik sarritan

Jagiai goixetik,

Jaungoikoak deutsela

Laguntzen zerutik.

–Felis, damuz entzun dot

Artoai sustarrak,

Aurten jan deutsezala

Ez gitxiri arrak.

–Pobrearen oñean

Beti oi da narra,

Buruz etzan au esan

Ebana makala.

- Felis, zer diñostazu

Neguko aldean,

Pobrearentzat zer da

Udea lurrean?

–Esaera zar batek

Diñosku udea,

Dala atorrea ta

Gañera gonea.

–Felis, neguan bere

Pobre gisajorik,

Baña itxi dan Jaunak

Iñoz deslaiturik?

–Esaereak diño,

Ak, otza noraño,

Dakiala emoten

Kapea araño.

–Felis, eneban uste

Juan, ospitalean,

Illgo zanik, ak eukan

Semeaz etxean.

–Bera bere bizi zan

Semea legetxe,

Baña aita ill jakon

Etxe orretantxe.

–Felis, agiñik ez da

Ezin dot ezer jan,

Biziteko badaukat

Aurreruntzean lan.

–Ezpadaukazuiya

Bapere agiñik,

Agaitik ez daukazu

Euretako miñik.

–Felis, ni neu izanda

Etxean tronkeru,

Suiñak, ez deust bada

Egin gura buru?

–Esan zan, etorriko

Dala kapokua,

Aterako dabena

Berak etxekua.

–Felis, enekian nik

Ziñala aiñ argia,

Zuri entzuten nago

Kokorik jarria.

–Jakingo balitz non dan

Ziur urre miña,

Asko litzake laster

Aberats egiña.

–Felis, joana gaitik

Lurrean nai nora,

Ez bizitea, zelan

Da iñon gustora?

–Ez dalako mundua

Zorion lekua,

Eta bai, arantza ta

Larrosaz nastua.

–Felis, edozein puntu

Nik jo arren zuri,

Erantzuten dakizu

Obeto zuk neuri.

–Adiskidea, jarri

Ezkero atea.

Ez da maratilla bat

Dagokan gauzea?

Bestetan obeto da

Bat egon lenean,

Ez ate ta maratill

Aixien mendean.

Oroitz bat

            Nere adiskide on Franzisko Lopez eta Alen-i

Irakurtzean zure bertsoak,

Etorritzen zait burura

Nere umeen gisa Joxetxo

Igoa dela zerura,

Ta jetxiterik nola ez duten

Andikan gure mundura,

Adiskidea, lasaitu bedi

Zure barruko estura,

Pazientziaz igo gaitezen

Illtzean aien lekura.

Guzur illun zaleari

            Zeinbat eta lurra bigunago

            Arra barrurago.

                  (Euskaldun esaera zarra)

Egiagaz burruka legetxe guzurra,

Alkarren kontra dabiltz gaba ta eguna;

Zelan ez dan alkartzen zitalaz biguna,

Argiaz ez da lagun bein bere illuna,

Eta gatxak ezpadau laztan osasuna,

Ona non izan leike txarraren kutuna?

Orregaitik eguna badoa beruntza,

Gabari nasaituaz doako biotza,

Eguzkiari doa atzetik jarraika.

Zabalduaz puskaka kapa illun baltza;

Ta argia egitean beste aldera pasa,

Orduan asten dabe gautarrak olgantza.

Orduan guzurti ta illunpetakuak,

Itxirik bizi diran leku ezkututak;

Artzen dabez eurentzat erri ta basuak,

Asetuteagaitik egarri gaiztuak,

Lotan dagozalako biotz onekuak,

Egunez bearrean oso nekatuak.

Bestela begiratu ipurtargi ezaiñak,

Aor, zelan uste daben dirala izarrak,

Aor, kalera urtenik arro sagusarrak,

Ara, ontzak basoan uluka zantarrak,

Deitzen dabela: «nausi gu gozak gautarrak

Zergaitik bereagaz urten daben gabak».

Ara, otsoa bere gabez, ze zolia!

Artzaiña lo dago ta ito dau ardia,

Ara, ollotegian barriz aixeria,

Bizitza baga isten al daben guztia,

Esanaz lotsa baga: «au dok gure aldia,

Zetarako juagu eguzki txarria?».

Ez dok askoz txarrago guretzat eguna?

Etxuagu egiten gabez nai doguna?

Jan bildots guria zein ollanda biguna,

Gozau bildur bagarik besten ondasuna,

Betetako gogora etorten jakuna,

Auxe, ez dok ordua eskatzen genduna?

Orra, modu berean gizon gauzalea,

Pristien antzekoa daukana fedea,

Deika: «zertarako dok Jesusen legea?

Zetarako juagu alako katea?

Gustora emoteko emen denporea

Ez dok obeagoa gaur libertadea?

Ez dok erosuago gabiltzan moduan,

Bizitea, al dana egiñaz munduan?

Non aurkitzen dok ezer ill ezkerokuan?

Non erretako su ta garrik infernuan?

Eta non gloriarik betiko Zeruan,

Ustelduko bagaituk lurraren barruan?

Orra, gautar guztien gaurko berbakuntza

Orra, noraño sartu jaken errakuntza;

Orra, zer diñoskuen fedea galduta,

Aurkitzen diralako gabak illunduta,

Auxe da zorigatx bat negargarri utsa,

Ikusten dabelako bakarrik gorputza.

Nekazariak zelan garia soluan,

Orrelantxe erein da guzurra kanpuan,

Ara, bere frutuak kale zein basuan,

Agaitik gauzak dabiltz dabiltzan taiuan,

Askok dakarrelako aixea buruan,

Asabak kokoloak zirealakuan.

Baña, nik dakust garbi begien aurrean

Dontsuago giñala gu lege zarrean,

Baita libreagoak euskaldun lurrean,

Antxiñako fedeaz bizi giñanean,

Bestela gaur bagagoz libertade obean,

Zertako erdaldunak ditugu gañean?

Ez giñan zabal bizi geure esparruan,

Pristia txar bat sartu artean barruan?

Ai! au arri bategaz jo burn buruan,

Eta ill-otzik itxi bagendu beinguan,

Ez giñean jausiko lazu ain estuan,

Barre eragiteko iñori auzuan.

Egi egia da, bai, lurra bigunago,

Danean, arra zelan doian barrurago;

Txarragoa sartu zan emen arra baño,

Zergaitik sugea dan askoz okerrago.

Euskaldun gure Tenplu izana lenago,

Nor gaitik basamortu bestela gaur dago?

Bai, sugeak zeruan asi eban gerra,

Guzurtia zan eta bota eben bera:

Ta gero infernutik urten da lurrera,

Dabil bere guzurraz baterik bestera;

Azkenez eldu jakun geure lur maitera,

Libertade jantziaz zepuan lotzera.

Pristia guzur utsa, zeinbat txori itsu,

Oi dok zepo orregaz ankatik oratu,

Argia eskeñi ta illunagaz lotu

Eure mantu baltzagaz egitean batu;

Baña, egi bat egin baño len or sartu,

Amorruz bearko dok arbolan urkatu.

Ekiok gura badok, gerra aiñ zitalean,

Esetsi Egi orri al duan añean,

Nekatuko az baña, alperrik lanean,

Orain modu batera, urrengo bestean

Zergaitik Eleixeak i beti oiñpean,

Eukiko aben lurrak dirauan artean.

Domeketako eskolak

Zer da lurrean argia baño gauza oberik?

Eguzkia duiñ ederra danik, zer zeruan?

Zer da argirik ez dakusana itsu bat baño,

Bizi dalako Linboan legez au munduan?

Orren pozgarri argia bada gorputzerako,

Zer izango da arimarako barriz bera?

Nun aurkitzen da espirituko argia baña,

Baldin begiak bada ikusten ez dabena?

Nun izango da ezpada gure relijiñoan,

Zeñ dan arimak argituteko Eguzkia?

Ta beragandik, zelan da iges gaur ibiltea

Aiñ zoli bada bizi garean gizaldia?

Aurreratu dau gizaldi onek beko gauzetan,

Amaitzekoak direanetan guztiz asko;

Aurreratu dau, baña betiko direanetan?

Ai! ez dau ezer uste dagonik gerorako.

Ai! bear asko egiñ dituez gaurko gizonak,

Illuntasuna eta dudea zabalduten;

Ta fededunak egongo gara lotuta legez

Fede bageak ikusitean aurratuten?

Jaungoikoaren Ministroari, etzan fedea,

Bautisetako Eleixan sartu giñanean,

Danok guztiok eskatu geuntsan gauza bakarra,

Mundura jaio eta lenengo egunean?

Baña, fedea, zer da billoxik obrarik baga,

Ezpada iya illda dagoan kandelea?

Ta zer da bera karidadeaz batu ezkero

Ezpada gauza asko al daiken birtutea?

Poztu zaite gaur, neskatillea, suerte onek

Au da fedeak zelan zaituan argituten;

Dakutsulako karidade ta fedea naste

Dabiltzanean ze gauzak diran gertatuten.

Dakutsulako fedeaz naste karidadeak,

Ez dakiana emen dabela zolituten,

Dakutsulako igaz letrarik ez ekianak,

Gaur dakiala irakurri ta eskribitzen.

Dakutsulako fedeaz naste karidadeak,

Zenbat meritu aurten dituan irabazi;

Oraiñ denpora gitxi illunak ziran buruak,

Dagozalako gaur biurturik izar bizi.

Esker andiak, domeketako eskoletako

Eguzki eder zarien dama aiñ nobliak;

Eskerrak zuei, zuen argia irantsiteko

Zergaitik bota dituzuezan izerdiak.

Jarraitu, bada, illuntasun ta ezjakiñari

Jakituria argitzalleaz gerra egiten;

Jarraitu zuen domeketako eskoleagaz,

Neskatillea birtutietan argituten.

Jaungoikoaren bildur santuan esanik dago,

Jakituriak daukala bere asiera;

Bildur orretan susterra daukan jakituria

Dalako emen zuek zabaltzen dozuena.

Ez atzeratu, emakumezko apostoluak,

Inkau betiko ikasi ona neskatxetan;

Ama on batek bear dituan sentimentuak

Erein ugari, frutuak emon dagiezan.

Jaungoikoaren bildur santua gizonak badau

Bera apaintzen daben doerik ederrena?

Obetuago ez dau edertzen emakumea

Berez dalako etxunagoa gauz onera?

Ez da dote andiagorik emakumean,

Ikasi onaz naste badaukaz birtuteak,

Mundu guztiak baño geiago zerren balio

Daben etxean zoli ta ona dan andreak.

Zorioneko andrea ona daukan gizona,

Zori oneko etxe atako familia;

Zorioneko ango umien amak badauka

Domeketako eskoletako ikasia.

Zorioneko eskolan artu eban argia,

Zelan irantsi ak eingo daben alabetan,

Duda bagarik izango dira ispillu eder,

Uda barriko euren lorazko urtietan.

Ak aziko dauz kristiñau onen ardureagaz,

Pristia txarrak iñoz iruntsi ez dagizan;

Ak erakutsi egingo deutse zelan ez jausi,

Sarri topetan direan arri labanetan.

Ak erakutsi egingo deutse bere alabai,

Alperkeria dala griña txar danen ama;

Ak erakutsi egingo deutse orrexegaitik,

Goixetik jagi eta egunez eiten lana.

Ak erakutsi egingo deutse, naiz pobre izan,

Garbitasunaz eta egoki ingirauten;

Dirutzak euki arren zergaitik ganora baga,

Ez ikasiak asko direan agertuten.

Ak erakutsi egingo deutse arrokeritik

Urrindu bear dabela beti langilleak;

Ak erakutsi egingo deutse umildadeaz

Bear dabela beti ibilli neskatxeak.

Ak erakutsi egingo deutse zer dan mundua,

Berak daukazan arrokeria guztiakaz;

Ak erakutsi egingo deutse euren arimak

Zaletu bear dabela gauza santuakaz.

Ak erakutsi egingo deutse euren arimak

Jaungoikoaren antzera zelan diran eiñak;

Jesuskristoren odolarekin erosi eta

Zeru ederrak irabazteko baita duiñak.

Onelakoxe mesede eta frutuak dira

Domeketako eskolak emon leiezanak;

Direalako emen dabiltzan neskatxak asko

Izango nozbait guraso eta baita amak.

Onetaraxe landarak bere emoten dabez

Frutu ederrak, baldin badira eurak onak;

Alan kristiñau leial direan amak geienez,

Euki oi dabez gaiztoak baño ume obak.

Ezin eskatu ginai lurrean besterik ezer,

Bakar bakarrik Jesukristoren erreñua;

Auxe jaristen eskola onak nekau ezkero,

Salbau egingo litzake mundu aiñ galdua.

Eskola onak egin bear dau orretarako,

Gaiztoen kontra al dan dana erakutsi;

Zeruetako laguntasuna onak dauka ta,

Jaungoikoaren kontra, nok daike irabazi?

Jaungoikoaren laguntasunaz eskola onak

Azkenerako eroango dau bitoria;

Eskola onak bakar bakarrik birtutez jantzi,

Daikez uria, erria eta baserria.

Gloria eta ondrea, bada, domeketako

Eskoletako dama on noble irakaslai!

Gloria! euren irakaste ta ardureari,

Baita sarien duin egin diran neskatillai!

Eta gloria! danen gañetik Jaungoikoari!

Bera dalako gauza on danen iturria,

Bere gloria geitute arren dalako utsik,

Domeketako eskola onen egarria.

Legazpiren koroiari bizkaitar batek
osto bat geiago

      (Amalauduna)

Nik ere bear dizut zertxobait gizon argia,

Orain kantatu, gure izkuntza legunean;

Nai dizut oroigarri txiki bat utzi josia

Zuretzat ejo egin dan koroi galantean;

Zendualako fede bizi ta biotz aundia

Ugarte lasai eta zabalak menpetzean;

Filipinetan orregatikan zure gloria

Ez da itzali, eta aiñ gitxi Españian.

Zere gisako gizon argiak dira izarrak

Distiatzeko euskal-kondairan aiñ ederki;

Iñoiz illundu gaberik gure umanten garrak

Diradelako antxe egingo beti bizi;

Nola zeraten berriz aiñ asko Gipuzkoarrak

Osto au zuri zor izan dizut gaur Legazpi.

Gabon-Kantak

      Kantartea

Zeruak eta lurra,

Danak poztze arren,

Jaungoikoa gaur gizon

Jaio da Belenen.

      Kantaldiak

Barri onak daukaguz

Gizon eta andrak,

Seme bat egin deusku

Dontzella dan Amak;

Betetara badoaz

Igarlen esanak,

Baita Aitalenenen

Itxaropen danak.

Goiak utsik itxirik

Datoz aingeruak,

Zabal dituezala

Guztiak eguak;

Pozgarri dira euren

Kantu ta bertsuak,

Direalako danak

Bake santuzkoak.

Adoretara datoz

Zeruen Jaubea,

Egin arren mundura

Sarrera pobrea,

Dakielako dala

Euren Egillea,

Gizondurik jaio dan

Jaungoiko Umea.

Isaias-ek ikusi

Antxiña ebana,

Orra lasto gañean

Umillik etzana;

Izanik Jauregitzat

Zeru bat daukana,

Korta bat da etxetzat

Emen jagokana?

Andikirik bat ez da,

Artzain umildea,

Agurtutera dator

Dabiden semea;

Izanik Erregien

Bera erregia,

Aska baten daukana

Jaiotzako oia.

Negarrez dago eta,

Goazan poztutera,

Otzak ill ez dagian

Baita berotzera,

Ongi etorri on bat

Goazan emotera,

Agertu jakulako

Mesias lurrera.

Zatoz, ordu onean,

Jesustxo, gugana,

Zure premiñan txarto

Gengozanok gana;

Erdu zorionean

Zeru-lurren Jauna,

Desegitera gure

Illuntasun dana.

Utsik zarealako

Gure Eguzkia,

Baita pire bidea

Ta Egi guztia,

Zerua izan dedin

Zuk zeuk idigia

An sartzeko gizona

Baita erosia.

Etxezar, eta bertako
azaroko egun bat

                    I

Etxezar iñoiz ez da dirutzen etxea,

Dirutzetan badago ondo bizitzea;

Baña, nik Etxezarren pozezko kabia

Daukat, an naizelako jaio ta azia.

Neretzat Etxezar det onena arkitzen,

Zergatikan enauten berriak poztutzen;

Antxe zalako jaio, ta ill nere aita,

Bere aita ta aren aita ere baita.

Etxezar argatik det nere goitizena,

Mundu onetan au zait onragarriena;

Naizelako euskaldun uts eta garbia,

Asaba Tubalgandik zuzen etorria.

Etxezar mendi batek dauka malkarrean,

Itxasoa du bistan osgarbi danean;

Aiñ da leku alaia, aiñ da egokia,

Ikusteko goizean laster eguzkia.

Beko kamio ondoan andik da ageri,

Etxe berri bat, izen duena Jauregi,

Non bizi dan markes bat, oso aberatsa,

Baña, aren bizitza da neretzat latza.

Alperrik berak ditu dirutza aundiak,

Alperrik kotxe asko, naidiñ bat zaldiak;

Baserriak ugari, morroiak ez gutxi,

Baña markesa triste beti det ikusi.

Zergaitik ark eztuen seme-alabarik,

Mirabeakin bizi bera da bakarrik;

Andrea euki arren, dauka zoratua,

Bi urteokiñ gela baten zerratua.

Zeiñ bizimodu latza, arena benetan!

Ez diot nik iñori nai mundu onetan,

Alaitasuna opa diot nik nai nori,

Batez ere auzoko gure markesari.

Baña, gaur kanta nai det, Azaroan guri

Gertatu zitzaiguna, ari ta neri;

Dalako gertaera egokia oso;

Zeiñ etzaidan sekulan neroni aztuko.

Mendiak zuenean gorde eguzkia,

Gabak zabaldu baño len txit estalkia;

Idiak larakoan nituen nik lotu,

Golda eta area gurdian kargatu.

Pipa ere txit bete ta suaz pizturik,

Keia goruntz, txistua lurrera botarik,

Banetorren etxeruntz, bertsoak kantatzen,

Buruan berez berez ziranak sortutzen.

Zeintzuek diran letraz gauz jarritakoak,

Izan arren balio oso gutxikoak;

Irakurleak emen oraintxe lenbizi.

Paper onetan ditzan guztiak ikusi.

                    II

Fumatzen duela ere, Erregek badakit nik,

Eizean aspertutzean, asnas artzen jarririk;

Ordea, artu ez arren onen belar merkerik,

Aposte egingo nuke eztiola gustorik,

Abanoari ark artzen nik piponi lakorik.

Gañera ez dala bizi, lasai nerau bezela,

Basotik ez daramala nere poz au etxera;

Koroia da txit pisua, izan arren ederra;

Itzalgarri arin bat da, berriz nire kapela;

Aiñ ardura gutxirekin non bizi ni onela?

Badakit errege dala ondasunez txit aundi,

Baita askoz dituala geiago eskalari,

Nola ezin dion eman premiadun danari,

Atzetik gero dabiltzaz gerragiñan berari,

Baña al da nere kontra bear bada bat ari?

Jenerala txit burruka bukatzean exeri

Oi da, gusto emateko gorputz nekatuari,

Ematen diola baita su puroren bateri,

Fumatzeko; baña lasai arrek al du ipiñi,

Ikustean zeinbat odol egin duen ixuri?

Ainbeste negar kurriska dituela entzuten,

Ainbat ill ta erituri diela begiratzen,

Miñez badu Jeneralak puroko keia artzen,

Nik ez det maiz itzalpean pipa motxau betetzen,

Ta entzunaz txori kantak atseginez fumatzen?

Merkataria sarritan dijoa fumatuaz,

Feriatik etxeruntza burua urratuaz,

Atsegiñik artu gabe pipako ke gozuaz,

Gogoratu oi dalako bakarrikan diruaz;

Noiz dijoa ni bezela bertsoak moldatuaz?

Tratu ona egiñ arren, ark ezin du kantatu.

Geiago irabaztea zuelako pentsatu,

Aberastutzen ari da, baña ezin da poztu,

Zulo bat du biotzean, ezin dana itsutu,

Ta urteko laboreaz ni enaiz bai, kontentu?

Irurogeita bost urte euki arren gañean,

Oraiñdikan zama ona darabilt bizkarrean;

Berrogeitak daramazkit igaroak lanean,

Idi, gurdi, laja, goldaz, ta berdin aitzurrean;

Ala ere miñez enaiz iñoiz etzan ojean.

Egia da zartu naiz ta, azkena zait urbiltzen;

Baña, enau asko orrek beñik beiñ ni beldurtzen;

Atoz eriotza, atoz, zerura joan naiten,

An ez dalako negarrik iñoiz ere entzuten,

Eta kantua bakarrik zatalako gustatzen.

Aida gorri, aida txuri, kantatuaz goazen,

Igarorikan eguna gari saill bat ereiten,

Igaz baño giro obea izan dalako aurten,

Enaiz bada saiatuko bertsoak ateratzen,

Nere biotzeko poza dedala argiratzen?

Baña, danen aurretikan esperantza Jaunagan

Jarria det, zeren uzta ona degun beragan;

Alperrik nekazariak neke asko eraman,

Zer balio dio baña, egiñ arren sendo lan,

Zeruak laguntasunik ezpadio nai eman?

Larretikan datorrela or da ere semea,

Txintxerri otsak diote: badator artaldea;

Andreak egosi dezan batutzean esnea,

Ta gogoa nik jateko nola dedan irmea,

Jaungoikoari eskerrak o! zer ditxa nerea!

Onelaxen nijoala nere koplak kantatzen,

Pipa ere zijoala ondoraño gastatzen;

Eskopetaz sonburuan, purotzar bat fumatzen,

Gaztañadi batetikan markesa zait irtetzen,

Ta: aiñ pozik nola bizi aiz ez dit bada galdetzen?

Erantzun nion nik: Jauna, enaiz dirutzen jabe,

Etxezarren baila bizi natzaio alegere,

Andre on bat daukat eta ditugu iru seme;

Nekazari lenengoa, bestea arrantzale,

Irugarrena artzaia, dalako ardizale.

Zarrena Jauna, nai nuke oñordeko nik utzi;

Etxezarren egiñ dedin ni bezelaxen bizi;

Aingeru bat da andrea ark zuena iritxi,

Urrikaltsu, zur ta garbi, ta Jaunaren beldurti,

Alabatzat orregaitik guk oi degu iduki.

Arrantzalea bizi da ezkonduta kalean,

Berea du txalupa ta, itxasoko lanean;

Nola dan begiratua gastatzeko bidean,

Ta poliki duelako aurreratzen urtean,

Iñoiz ez du ontzako bat berak falta etxean.

Artzaia ezkongai degu, bera Kuban izana,

Osasunakin etorri ala ere ura da,

Nolako gauzak kontatzen ark dizkigun bai, Jauna,

Ango gerra azaldutzen duen bezela bada,

Etxezarko pake ona askoz obe ez alda?

Oraindikan beste lore on bat gurean bada,

Jakiñ beza baña jauna, ura degu alaba;

Beste aizpa gabetanik maitegarri bakarra,

Eta berez bera nola zan monja bat bezala,

Dote diñaz aspaldi da komentura joana.

Nere umeai begira, atsegiñez nago ni,

Ematen didatelako danak poza neroni;

Enuen nai izaterik semerik merkatari,

Baizik arrantzale, artzai, ta geien nekazari,

Zergaitik on diodan beti eska Jaunari.

Nekazaria lurrean dalako zimendua.

Artzaia da bigarrena, edo ondorengua,

Arrantzale irugarren dudarik gabekua,

Oñean egongo bada zutik, lerden mundua,

Bestela elitzateke gizartea galdua?

Bizibide oiek dira nere ustez onenak,

Iruretan nik dakuskit kristaurik garbienak,

Iruretan leialen ta euskaldunik zaillenak,

Gordetzen dituztelako oitura on zarrenak,

Antziñako guraso on gureak zituztenak.

Azkenez jauna, maiz neri alaitzen zait barrua,

Oroitzean guregatik bizi dala bekua,

Oroitzean guregatik bizi dala goikua,

Nola markes, zeiñ errege, baita Aita Santua,

Kantaurik gure lana dala bedeinkatua.

Markes jaunak au entzunik bereala puro bat

Eman zidan, esanikan: zaukazkit doatsutzat,

Alperrik nik kabiatzat Jauregi berri daukat,

Etxezar izanagatik bizileku zuretzat,

Zere poza antxe dago, ez bestean neretzat.

Alaxen kontu kontari eldu giñan gurera,

Semea ere artaldez laster zan gu bezela;

Fumatzeko an eman nion puro ederra,

Arkume guri batekin markesari eskerra,

Geroztikan ura ta gu adiskide txit gera.

Alargun gazte baten zizpuruak,
bere senar zanaren obi-aurrean

Ezkonduteko erabagia artutean,

Neure aiztea ipinte arren jakiñean,

Oraiñ urte bi joan nintxakon komentura,

Zergaitik berbaz adierazo neutsan gura,

Senargei on bat artzeko laster nengoala,

Oitura guztiz ederrak berak eukazana,

O! ze egia izan zan esan neutsan dana!

Gomutetan naz ak entzutean albistea,

Esan eustala: «piskat itxaron or aiztea»

Eta barrura berealaxe ezkutaurik,

Ekarri eustan sama samatik ebagirik,

Pasillo-lora motel-motel bat neuretzako,

Gomutagarri euki nengian sekulako,

Bizia dodan artean beintzat gordetako.

Eskiñi eustan zizpuru luze bat egiñik,

Esanaz: «ez dot beste gauzarik zer emonik»

Baña, ak emon eustan pasillo loratxua,

Da beti neugaz aldean dodan liburua,

Neure estura, neure naibage mingotzetan,

Begirik ez dot gaur non ipiñi billaketan,

Ezpada utsik ispillu onen orrietan.

Bai! orri oneik igar igarrik ikustean,

Eta neu obi onen aurrean aurkitzean!

Zer egiñ daiket begiraturik lenagora

Gazte-zaroan iragoriko ain gozora?

Gomutetan dot orduan zala, bat ustea,

Eta gaur dakust beste bat dala suertea.

Ze irakasla ederra jakun denporea!

Gomutetan dot, lorau badaukat igarturik,

Zelan senarra emen dagoan usteldurik;

Zelan nagoan ni pasiño bat iragoten,

Alde bat baga zergaitik nazan aurkituten,

Ez dodalako aita ta amarik nik munduan,

Ta aizpa bakarra zelan daukadan komentuan

Uste dot bizi nazala soillik eremuan.

Gomutetan dot, senarrau baga geratzean,

Zelako narra sartu ein jatan biotzean,

Gomutetan dot, zeinbat alditan naukan larri,

Ze zorrotz jatan, ta zeinbat bidar au illgarri,

Neure maitea obi onetan gaur ikusi,

Eta ni zelan ete naz bada emen bizi,

Ain zurrutada miña edanik eztarriti?

Gomutetan dot, zeiñ egunetan ill zan igaz,

Urtetxo bete egin baño len oso nigaz;

Eriotzeak urreraturik goix batean,

Bere koraña zorroztuagaz ikutzean,

Zelan gorputza eutsan otz otziku bertan itxi,

Arimeari eragiñagaz txit igesi,

Orregaitik jat orain zeruan urrin bizi.

Gomuta oneik illuntzen nabe gaur barruan,

Pozgarri ezer bere ez dakust inguruan,

Lora guztiak iya dakustaz zimeldurik,

Zugatzen orri berde ziranak orbeldurik;

Bedar, orri ta lorak: ill gara, badiñoste,

Izate danak ipinten banau triste triste,

Ze gauzak poza oraiñ emongo ete deuste?

Zelan ni poztu, ikusi arren izar danak,

Gabez azaltzen arpegietan loirik bagak,

Euren argiaz egite arren lur au poztu,

Ni oi banabe askoz geiago naibagetu,

Zergaitik eurak baño gorago nik senarra,

Eukirik ezin gaur igo badot beragana,

Negar zotiñok lurrean isten ditudala?

Zelan ni poztu, ikusi arren arranoa,

Dala enparau egazti danen gañekoa,

Dala zeruruntz igoten bera nagusia,

Dala odeiak artzen deutsena inbidia,

Nire begiok jarraitu arren puska baten,

Egorik ez da, ementxe banaz geratuten,

Gorputz astunak beruntz deustala tiratuten?

Zelan ni poztu, justuri burrundaratsuak,

Ta andik urten dan oñeztu sutsu ta gartsuak,

Niri urteten baldin ezpadeust arimeak,

Eten eginik zarratzen daben orma meiak,

Zeñek tximistak beruntza baño azkarrago,

Egingo leuken goruntza egan ta pozago,

Pentsamentua itxirik urrin atzerago?

Zelan ni poztu, ainbeste mundu ikusirik,

Goian dirala, emen banago amarraurik.

Arimau badot katigaturik oso oso,

Soru onetan kastigupean preso preso,

Aldendu nai ta alde eziñik goietara,

Jai alegere alegereak gozetara.

Poza bakarrik bizi dan erri areitara?

Abill nai badok itxas-arroa orroeka,

Abill abill bai mendi eskergai or topeka,

Abill abill bai, baña i baño jasoago

Munok egoten badituk ezin dok urtengo

Abill artega abill amorruz eta asarre,

Ezi bagako zezen indartsu bat legetxe,

Baña adarka millaka urtean babill bere

Gisajo orrek nora egin dok iñoz alde?

                     * * *

Alantxe bardiñ nik arimeau gorputzean

Aragiagaz loturik dodan bitartean,

Lora onegaz nire aizteak ein ebana

Eriotzeak egiñ artean nigaz ala

Egarik onek ezin egingo deust ezelan

Zeruetara senarrarenak eban eran.

Ta bitartean bizi bearko dot kartzelan,

Beti negarrez, beti naigabez, beti penau

Muna garratzak orma egiñik inguruan,

Atsekabezko urak daukazan itxasuan.

Irakasle aingeruari

Kantatzeko gaur gogoa daukat,

Ezpanaiz ere kantari;

Pentsamentu au ez dakit nondik

Burura zatan etorri,

Ai! kantatzeko gogo au baña

Gaur biraldua neroni,

Baneki nor dan abiatzeko

Laster kantatzen berari;

Baña, au nor dan nola nik ezin

Diodan beian igarri,

Izarretara zuzendutzen naiz

Ea au bada ageri.

Ta an ikustean bost izarrekin

Garbi garbiro ageria,

Letraz bezela eskribituta

Tomasen izen aundia;

Gogoratu naiz berealaxe

Bere gogoangarria,

Egun au dala ta augatik Tomas

Zatala kantagarria,

Eta gañera nola dan gizon

Argienetan argia,

Ez du merezi ipintzea gaur

Odeiez gora jarria?

Nola nezake utzi isillean

Umant ain miragarria?

Egun au bada goizetik izan

Iñoizko pozen jaikia?

Ez dakutsute urdin obeaz

Zerua ere jantzia;

Gartsu diraden pitxi ederrez

Bete beterik guztia?

Onratze arren albait ondoen

Tomas garaipenlaria,

Jesukristoren etsai guztien

Ezpata beldurgarria?

Onra dezagun, onratu bada

Gaur Tomas Akinokua;

Eliz Amaren pilarietan

Indartsuenetakua;

Munduan ere bazan jatorriz

Etxe aundietakua;

Utzirik baña bizitza bigun

Lasai ta naierazkua;

Nai zuelako ark komentuan

Egin latza ta estua,

Alabagarri ez da benetan

Santu aiñ egiazkua?

Bioletatxo baten antzera

Nai zuen leku gordea,

Etzuelako bere doairik

Kanpora agertutzea;

Bere naia zan erretiroan

Bizitza igarotea,

Arrazoiaren legera griñak

Osoro menderatzea,

Birtute danen lorez anima

Apaindurikan jartzea,

Eta gezurra egiarekin

Ostikopean sartzea.

Nai zuelako ark txiki izan,

Deitu bekio aundia;

Bai eta donzel garbi zalako

Lirio zuri zuria,

Jesukristoren amorioan

Zalako berriz goria;

Alde ontatik baldin irudi

Badu larrosa gorria;

Luma zorrotzaz ez da Jesusen

Gerrari bizi bizia,

Ereje danai burua austeko

Nor da au bezin zolia?

Orregatikan deitzen diote:

Eskoletako aingerua,

Izen onekin mundu guztian

Tomas da ezagutua;

Bera dalako irakasletan

Maisu askoren maisua;

Bera dalako Kristoren alde

Lan asko egintakua,

Ta bizi zala ez da areri

Bera bai entzundakoa:

Ederki dezu eskribituta

Zegaz nai dezu pagua?

Kristo zalako baña bakarrik

Tomasen maitegarria,

Erantzun zion: Jesus zeu izan

Zakit neroren saria;

Zerekin eman bestela ari

Zor zaion irabazia?

Zerekin bere ain egitada

Askoren ordaingarria?

Fedeagatik baldin igaro

Bazuen bere bizia,

Lanean beti gau eta egun

Ill arteraño guztia?

Nola onratzen lurrean ere

Dira aren lan aundiak!

Nola maitetzen dituan eurak

Eliza Santak guztiak!

Orregatikan amairugarren

Leon Ana txit argiak,

Tomasen letra argiakiñ nai

Luke argitu erriak:

Diradelako izarren gisa

Danak gartsu ta biziak,

Lañorik gabe izan ditzagun

Zeruruntz bide garbiak.

An, bera ere dakust luma bat

Duela bere eskuan,

Daukazkiala beste lumadun

Txit asko jiran onduan;

Baña, guztiak baño berak du

Koroi obea buruan;

Bera daukate danak erdian

Maisu zar baten moduan;

Irakatsiten dirudiala

Diarduela zeruan,

Esan ezpalu bezela emen

Nai zuen dana munduan.

Duda gaberik berak ere dit

Andik gaur bota begia,

Berak emandit kantatzeko len

Neukan egarri aundia;

Berak mingañau leundu dit eta

Agoan jarri eztia,

Berberak sartu nere burura

Errañu me bat bizia;

Eten gaberik ekarri nezan

Azkeneraño aria,

Beraren onran gaur kantatzeko

Emen euskaraz gloria.

Karidadeko aizpa bati

Turunta otsak gerra soñuaz

Biotzak ditu goibeltzen,

Mendi gañeko sutunpak berriz

Dardaraz lurra ipintzen;

Turmoi antzeko dunbots artetik

Bonba danean irtetzen,

Jende aundia arkitutzen dan

Erdian bada erortzen,

Lertzen danean bere pusketak

Nola diraden banatzen,

O! zeiñbat gizon duen zauritzen,

Zeiñbat illotzik lagatzen.

Otso ta legoi biurturikan,

Jasarran dabiltz anaiak,

Diruditela elkarrentzako

Txakur, katu, ta etsaiak,

Dierri baten jaioa gatik,

An sortutako ezbaiak,

Amorratutzen nola dituen

Ipiñi beren erraiak,

Alde bitara jarririk baten

Len lagun ziran galaiak,

Oraiñ dabiltzaz odolez loitzen

Mendiak, nola zelaiak.

Ango garraxi eta añenak

Biotza erdibitzean,

Karidadeko aizpa iñola

Eziñ egonik etxean;

Zauritu egiñ diranetara

Dijoa beiñgo batean,

Gaixotegia bertan utzita

Gudan premia sortzean,

Lagundutzera gizagaixoai

Aingeru baten antzean,

Dadukalako Karidadea,

Fedearekin nastean.

Bere burua belo zuriaz

Duela oso estaltzen,

Illen aurrean zeruetara

Begiak ditu goratzen;

Aien animak gatik gloria

Biotz beroaz eskatzen,

Biraoka eta gaizki esaka

Miñez danari sututzen,

Itz santuakin eraman ona

Artutzera du pizkortzen,

Baita Jaunaren amore arren

Penen artean ixilltzen.

Bai, gazte guri oraindik zala

Ostikopetu mundua,

Egin zuenda, baita esleitu

Barruko bizilekua;

Ospital edo gaixotegian

Berez zekarren gogua,

Igarotzeko bizitza dana

Gobernatutzen mintsua,

Bai gorputzean, baita animan,

Arkitzen bazan gaixua,

Lagundurikan sendatzen biak

O! zer lanbide santua!

Zeiñbat erida kirats ta usai

Txar zituztenak botatzen,

Beren oietan zeuden mintsuai

Ziezten gozoz kuratzen;

Baña gaur dabil guda tokian

Arriskuetan da sartzen,

Bere bizitza besten on arren

Duela oso eskaintzen,

Eta ala ere, erituari

Ongi badio laguntzen,

Orretxek dio bere biotza

Eziñ geiago poztutzen.

Ara non daukan amak bezela

Arturik beso artean,

Dierriaren martire zaill bat

Asnasa bukatutzean;

Balak millaka erori arren

Albo, aurre ta atzean,

Ez du nai utzi bakarrik illtzen,

Alako zorigaitzean,

Botoa oso gordetze arren

Uts gabe bete betean,

Zeiñ egiñ zuen abitu ura

Profesatzeko jaztean.

O! emakume, aingeru baten

Pare zerana munduan,

Iñork badauka lekurik nere

Biotzean zeiñ goguan

Zuk dezu eta, zeren zoratzen

Nazun alako moduan,

Aro eder bat jantzi nai nizun

Ejorik nere kantuan,

Baña, laburra nola ni naizen

Etorki ta adimentuan,

Argiagoren batek bearko

Dizu iniñi buruan.

Negarrezko iturri bi

      (Amalauduna)

Euskal-parnason bart amesetan ni banenguan,

Eta eneban len baixen argi a ikusten,

Zuzi bizi bat len beti egon oi zan lekuan,

Koroia eukan kurutze baltz bat zan agertzen;

Ta begiratu egiñik zoli eukan aruan,

Lirio zuriz zein zan bakarrik konponduten,

Esnatu nintzan eta abiau pentsamentuan,

Nor ill ete zan nagabeturik buru austen.

Igarri neutsan buruz ezpanaz bere azkarra,

Zer esan gura eustan kurutze mingarriak;

Gizon aingeru onen bat zala ill zan izarra,

Zirealako lorak edurra duiñ zuriak;

Ta jakitean ill dala ill bai! apaiz Iñarra

Negar iturri biurtu jataz begi biak!!!

Kanpanilla-lora zuriari

Arbolak billox narru gorrian dagoz oraiñdik,

Marti illaren asierako egunean;

Kanpoa bere ez da oraindik asko abiau

Bizkortu eta pozgarritzera azalean;

Baña alan bere, Eguzkiaren errañu batek

Ikusi dot nik egun sentian ikutzean,

Batu baturik eukan kolkoa kanpanilleak,

Berealaxe zabal ipinten zan bestean;

Esan gurarik aurkitzen dala negu zitala,

Ill bear eta, estu baña ill eziñean.

Lora kolorga bakarlekuko onek dirudi,

Dala guztien aurretik jaio egin dana;

Txantxangorria txorrotxioka datorren legez,

Iragarriten Udabarria laster dala;

Ongi etorri zaite lenengo lora zuria,

Jarraitu beie zure atzetik urrenguak;

Apainduagaz landak, basoak, baita mendiak,

Zeintzuk daukazan negu gogorrak billostuak.

Ama

            Neure adiskide laztan On Franzisko Ozerin,

            Gatzagako abade jaunari

            bere amaren eriotzeagaitik

Adiskidea, damuz beterik

Gaur zugan gogoratuaz,

Amaren doiak gura neuskizuz

Goratu negar-kantuaz;

Baña nik, zelan kantau daiketzut

Itzak egoki neurtuaz,

Zer dan ama bat semetxoari

Bularra biotz osuaz,

Emon da emoten dagoanean

Azturik bere buruaz,

Zoratzen dala laztanka pozez

Aiñ ondorengo gozuaz?

Zelan kantau nei, zelako begiz

Dakusan bere umea!

Ze atsegiñaz zartzarorako

Kerizpegarri maitea!

Ze aukerakaz ikusten daben

Etorkizuna berea!

Ze jolasakaz besartetuten

Landara guri gaztea!

Eta ze gogoz bere on arren

Artu edonoz nekea!

Gogoraturik bera jakola

Erraietako lorea!!!

Ak bai, zainduten dabela zintzo

Gau ta egun lora dontsua,

Izotzen batek galdu eztaion

Datorrenean negua,

Ak bai, daukala lora arentzat

Ardura berarizkua,

Ak bai, otziten bada baturik

Emoten deutsa berua,

Ak bai, udea datorrenean

Ipar aixetxo lekua,

Ill eztakion biotz erdiko

Biotz zorionekua.

Arek gogoa beste lekutan

Lurrean eztau ipinten,

Amak ez daki semea maite

Noraño daben egiten;

Pelikanoak bere odolaz

Umeak badauz aziten,

Eta onegaz entzun orduko

Edozeiñ bada arritzen,

Adiskidea, zer gitxiago

Amagan dogu ikusten

Umeak gaitik eurak badabez

Eurrez biziak galduten?

Ezin neike nik ze andia dan

Azaldu amatasuna,

Nire biotzak bakarrik daki

Zelan dan aitatasuna;

Baña, onek, non umeentzat dau

Amaren maitatasuna?

Non aren txera, non aren laztan,

Non aren apatztasuna?

Itxasorratzak Iparrerako

Badauka zaletasuna,

Ama semeak onak badira

Non dago naieztasuna?

Zeuk gaur ondo ta ondo dakizu,

Ze bakotasun andia,

Geratu jatzun etxean amak

Utsitutean aulkia;

Agaz berrogei urtean euki

Izan badozu gloria,

Bere begiak itxiagaz bat

Etxatzun etxe guztia,

Illun gelditu, zirudiala

Upa bat bizi bizia,

Aixe bolada batek amatau

Baleutsu legez argia?

Gaur ezdakusu ixilltasun bat

Illuna zeure etxean,

Basamortuan ikusten dana

Udea amaitutean,

Txoriak doaz orduan damuz

Leku obien atzean,

Dakuselako negu gogorra

Datorkuela ostean,

Ta zure amak zeruetara

Eriotzeak jotean,

Ez dau iges ein negarrez urtzen

Zeu itxi arren lurrean?

Orrexegaitik pozik bagarik

Gaur sartzen zara etxera,

Ez dozulako nok egin lengo

Ongi etorri ederra,

Amak gomutan ikutzen deutsu,

Baña, ez urten atera;

Ta begiratu arren zuk miñez

Au egoten zan oera,

Ai! an ez dago, egunak dira

Egin ebela atera,

Arimeak ux egiñikoan

Eroateko lurpera.

An bere gauzak bakar, geldi ta

Isillik dozuz billatzen,

Zeintzui deutsezun mututasunaz

Diñotsuen au aituten;

«Ai! ugazaba, etxekoandreak

Gaur ez gauz erabilliten,

Zer gertetan da etxe onetan

Beragaz zer da jazoten,

Zure zotiñak dantzuguz baña

A ezpadogu sentitzen,

Ixilltasun au, nondik sortu da?

Zek zaitu minberatuten?».

                * * *

Adiskidea, laguntzen deutsut

Soilltasun illun orretan,

Zuk artu dozun tamal andia

Andiena da benetan;

Senide ur bat baga aurkitzen

Gaur zara mundu onetan,

Danak guztiak largau zaitue

Batel bat itxasoetan,

Oi daben legez arrantzaleak,

Deslai itxiten sarritan,

Abietean larri aldian

Euren buruak salbetan.

Beste ainbeste gaur zugaz bere

Niri jat begitanduten,

Olatu garratz artean deslai

Bakarrik zaitut ikusten,

Burutantziño batek emendik,

Besteak bestetik joten

Zaitue, eta zure biotza

Paibenak dabe larritzen,

Ta larritasun orreik ariman

Zeinbat zaituen estutzen

Ezin dot esan zotinka eta,

Nago ixillik puskaten!!!

                * * *

Intziria ta guzti bere nik,

Gaur deutsut lagundu gura,

Barreka sarri natxatzulako

Alboan izan laguna;

Eta lagun bat izango bada

On ta gatxean ziurra,

Jaso bear dot neure biotz au

Zeugaz batera Zerura,

Eskatze arren amarentzako

Ango zoriontasuna,

Baldin garbitzen badago beian

Erruen ezaintasuna.

Adiskidea, bene benetan

Gogoan eukitekoa

Izango jatzu zezeillaren

Egun azkenengokoa,

Urte danetan lenengo illun

Jarriko deutsu barrua,

Baita argitu berak egingo

Deutsu barriro gogua,

Bururaturik Kristogan zelan

Ill jatzun ama gozua,

Bere illtea izan dalako

Eriotza bat dontsua.

Amama Juanari

Negu gordin ta edurtsuaren arrats batean,

Apaldu eta su galantaren inguruan;

Bere alaba izan zanaren alabatxoak,

Amamak daukaz bi alboetan, bat altzoan.

Aren ulleak dira kanpoko edurra legez,

Eta buruan daukan zapia duiñ zuriak;

Urte askodun bere arpegi itzalezkoak,

Daukaz oraindik matrallak oso gorri biak.

Bere begiak samurrak dira llobakganako,

Bere alaba zana duiñ maite dauz irurak;

Euren onaren daroaz gabak asko lanean,

Eta ez lotan goixik gabera astegunak.

Bere eskuak badagoz bere giarratuak,

Zintzo derautse beranduraño goruetan;

Lloba laztanak euki dagien oe zuria,

Eta atorrak onak zer jantzi domeketan.

Alboko lloba batek dirautsa erregutuaz:

–Kontau eiguzu ipuiñ polit bat gaur, amama,

Igaz neutsuna alako pozik entzun nik zuri

Izentzat Peru eta Maria dituana.

Beste alboan daukanak laster erantzuten dau

–Orren aldean amamak daki egokia,

Kontau eiguzu kontau amama, neuk nai dodana

Deitzen jakona Amalau-errementaria.

–Ez, ez, amama, beste bat dozu obeagoa,

Txomingorri da danen artean ederrena;

–Altzoan daukan gaztetxoenak esaten deutsa–

Axe da kontau dagizun gura nik neukena.

–Ixi guztiok banoatzue bat esatera,

Sagar zintzo ta ustelduena entzuizue;

Lagun gaiztoai alde egiten ikasiteko,

Au entzutea oraiñ ondoen jatortzue.

Baña suaren bero gozotan ipuiña esan,

Baño lenago Ilobak ebazan loak artu;

Aotik bera adurra pozez jausten jakola,

Eurai begira amama mutu zan geratu.

Orduan danak bat banan laster erantzi eta.

Oe zuri ta apatz garbian dauz etzaten;

Irurai laztan gozotxo bana emondakoan,

Aitagurea ta Abemaria erasaten.

Amaina samur lloben kutuna, mundu onetan,

Zagoz bigarren ama aldia iragoten;

Alabearen lekuan bere iru alabak,

Orain deutsue biotz danori eroaten.

Ezin obeto, deitzen deutsue ao betean,

Ama zanari eutsen naiagaz gaur: «amaina»

Ai! balekie zeiñbateraño dituzun maite,

Len alaba bat, eta gaur dozuz iru, Juana.

Gurasoentzat gomutagarria

            1898ko zezeillaren 4an Albinatxo Gabiola

            ta Milikuari lenengo urtea beteriko egunean

Gaur urte bete zure etxean

Agertu ziñan izarra,

Zuri begira zoratzen dira

Pozarren aita ta ama;

Zarealako euren biotzen

Maite, kutun ta laztana;

Zarealako euren atsegiñ,

Ta gozotasun bakarra,

Illgo baziña begietan noz

Geratu biai negarra?

Egun bat legez, irago jakez

Irureun baño geiago;

Mundura agertu ziñan ezkero

Eurentzat gaurik eztago;

Zure etxean ez da gozetan

Gaur beti eguna baño;

Zure begiak direalako

Izarrak baño izarrago,

Zelan zu aztu o! Albinatxo

Aitamai noz zinan jaio?

Gaur legez urte askotan izan

Zaite etxeko gloria,

Daukazulako zerutar baten

Antz ta irudi bizia;

Urregorrizko ulleak dozuz,

Larrosazkoa arpegia;

Egoak goian itxita aurki,

Zara lurrera jatsia,

O! aragizko aingeru eder

Albina zoragarria!

            1898ko zemendiaren 15an

            ill zan Albinatxoari

Aurkitu baldin bere ezpaneban

Nik kantetean zugaiti,

Bertan egoak itxita jatsi

Ona ziñala Zeruti;

Aurkitu neban baña zer eingo

Zan zure etxean ikusi,

Illten bazinan atsekabea

Eginda bertako nausi;

Zure aitamak beti negarrez

Bearko ebela bizi.

Ederregia ziñealako

Nik artu neutsun billdurra,

Bizilekutzat ezetorrela

Zuretzat egoki lurra;

Nire bildurrak oraiñ dirudi

Zala benetan ziurra,

Ta apurtu arren aitari legez

Amari biotz samurra,

Negarrez biak urtzen itxita

Iges deutsezu zerura.

Ikusitean zala mundu au

Sentimentuzko erria,

Igarri zeuntsan au egoala

Danau arantzaz josia;

Eta bakarrik zelan guztetan

Jatzun alegerentzia;

Urte bi baño len nai zenduan

Eten ekizun bizia;

Izan zintezan igorik gora

Zeruetako txoria.

Bai, Albinatxo, jaritxi dozu

Gura zenduan guztia,

Jaritxi dozu beti berderik

Loratsua dan Erria;

Jaritxi dozu or izatea

Egazti kantalaria,

Kerubiñakin naste emoteko

Jaungoikoari gloria,

Amairik baga bizi dalako

Bertantxe udabarria.

Erretxiñolari

Kantau egizu erretxiñola

      Bakartadean

Errama gallur berde berdean,

Zarealako txori guztien

      Zu erregea

Ondo kantetan paregabea;

Kantau egizu zoragarrizko

      Txorrotxioa,

Eztia baiño gozoagoa,

      Berarizkoa,

Naigabez eta atsakabetan

      Aurkitzen dana,

Poztzen dalako, zuregaz bada;

Aztu erazo eidazuz niri

      Ditudan miñak,

Zorigatx dongak garratz egiñak,

      Guztiz gordiñak;

Eta zu zara euroentzako

      Aringarria,

Txori kantari guztiz andia;

Bai, entzutean orretariko

      Zure kantuak,

Dirudienak guztiz goikoak,

      Gloriakoak,

Igo gura deust lurretik aruntz

      Gora goruntza,

Izarretatik bere aruntza;

Zu ikusteak orren kantari

      Eder lurrean,

Ainbeste gizon dongen artean,

      Aleginean,

Eurai atsegiñ emon gurarik

      Or illargitan,

      Gabez sarritan,

Diñot samurrik Jaungoikoa da

      Zure Egillea;

Altasunagaz bete betea,

Ta borondatez neurri bagea,

Itxaso gisan bere epea,

Dakust benetan dala eskergea;

      Ta bere etxea

Zetarikoa izango ete da

      Kantariakaz,

Lurrean bada gizon dongakaz,

Ain oparoa, esku zabaldun,

Eta prestua?

      O! Jaungoikoa!

Zer izango da zure Zerua?

Eta alan bere gizon astua.

      Fede bakua,

Eleixearen arerioa,

Dirudiala lau oñekua,

Balitza legez lur utsezkua

      Dala barro sortua,

Dabill loituten biraoka

Zure izen bai guztiz santua,

      O! zer mundua

      Gaur ain galdua!

      Dirudi dala iya linbua

Eta itz gaiztoz okerragua,

Toki askotan gaur infernua;

      Jesus dontsua,

Zure Biotz on, eztia baño

      Gozoagoa,

Gaur darabille oiñperatua,

Egia da bai zu zareala

      Bidolts mansua,

Eroateko ixillik arren

      Iraun gaiztua

           * * *

Erretxiñola biotzekua

Jasoizu gora zure kantua,

Eta alabau egizu beti

      Zuk Jaungoikua

Eta lotsatu gizon sastua,

Dirudiana eskuz ta agoz

      Demoniua.

Goiko itxaso gozoa

            Eskutitza nere adiskide leial dan

            On Antonio Arzak jaunari

Adiskidea, negarrez ala

Eztakit asi kantuan;

Irudi guztiz mingarri batek

Illun jartzen nau goguan;

Kendu ezinda berau darabilt

Aspalditxoan buruan,

Jo ta biraldu arren datorkit

Eulien gisa beinguan;

Orregatikan azaldu nai det

Ito gaberik barruan,

Jakin dezaten ez etxean ze

Gauz au gaur zer dan auzuan.

Adiskidea, entzuten nago

Erreka-soñu gozua,

Nere artean nik diotala

Minberaturik barrua;

Ai! ondo orrek baleki zer dan

Itxaso amorratua!

Baña gaztea dalako, nola

Ariña daukan burua,

Ondamendira joanagatik

Arkitutzen da itxua,

Bestela ain pozik orrek eraman

Eluke egingo gogua.

Osteruntzean galdetuko det

Errekarikan bidean,

Nork geratzen du ipiñi arren

Eragozpenak aurrean?

Obeditutzen ezpadakite

Iñori ere txarrean,

Kolpe aundiak artuta lertu,

Naiz egiñ arri artean,

Presetatikan saltaturikan

Emen, an eta bestean,

Konturatutzen ezpadirade

Erori gabe sarean?

Baña erreken begi itxuak

Zeiñ laster diran argitzen!

Zeiñ laster diran ur gezak berez

Ziranak gazi arkitzen!

Eta kartzelan preso daudela

Txit dutenean ikusten

Zeiñ laster ere arkaitzen kontra

Diran suturik jaikitzen!

A! gisajoak orra jetxirik

Ezta mendira biurtzen,

Ezta beiñ galdu ezkerokoan

Kondenaturik salbatzen!

Adiskidea, egiñagatik

Gaur gauza arrigarriak,

Erreken kontra alper litzake

Artzea baña neurriak;

Mendietatik begiztatzean

Itxaso zelai aundiak

Zoratzen dira daudelakotzat

Antxe berentzat gloriak;

Ta uzten dituzte bein da betiko

Jaio ziraden tokiak,

An bizi arren ardiak pozik

Eta kantatzen txoriak.

Zeiñbat gisajo ere ur gisa

Iñozentzia garbian,

Goietan jaio ta aziagatik

Nastutzen dira urian,

Sinistu zuten kale ederretan

Zala aukera guztian,

Bizi izaten eroso eta

Pozgarri danen erdian,

Arzak maitea! baña aingeru

Gazte ziranak mendian,

Asko ez dira zartu ta txartu

Einda ill Babilonian?

Zeiñbat jakintsu fedegabekok

Erreka itsuen moduan,

Ere jarraitzen dute ill arte

Beren iritzi zoruan,

Zoriontasun billa jardunik

Arkitzen eztan lekuan,

Eta alferrik nekaturikan

Bizi guztian munduan,

Ondatzen dira, baña ez urdun

Ta bai itxaso suzkuan,

Ez irtetzeko andik geiago

Betikotasun osuan!

Anton kutuna! ezin niteke,

Baña ni emen mututu,

Ari onetan egi samiñak

Esaten nai det jarraitu;

Aita Adanek egin ezpalu

Bezela iñoiz bekatu,

Mundu au dala Paradisua

Askok oi digu sinistu;

Salbea jarri zuenak baña

Ez ote zuen asmatu

Negardun ibarraren izenaz

Lur au egiñaz markatu?

Adiskidea: Paradisua

Galtzeak gabiltz onela,

Jaiotzatikan begira ondo

Zer dan gizona bestela;

Itzik estaki batere egiten,

Negar maisuak bezela,

Nola ote da ark egitea

Mundura alako sarrera?

Baldin badator bizi izatera

Eta aiñ erri onera,

Nola jotzen du agoniako

Soñurik onen onena?

Nik esango det, lagun laztana,

Egi au barru barruti,

Negarrez asi nintzan bezela,

Ozta jaiorik lenbizi,

Seaska baten gero negarrez

Nintzala ere bai azi;

Len gaztetan ta oraiñ zartzean

Negarrez nazala bizi;

Negar gabeko egunik emen

Gaur arte ezpadet ikusi

Nondik ta nora aurreruntzean

Izan ninteke farreti?

Anton nerea! abereak txit

Alaia dute jaiotza,

Nik jostaketan ikusi oi det

Berealaxen bildotsa;

Jaio ta laster ikusi oi det

Txala poz pozik saltoka,

Orobat ere ikusitzen da

Txitoa nola beoka,

Negarrez baño lenago ere

Txoria txorrotxioka

Asitzen bada, nola ote da

Aurra asten illeta joka?

Errekak bera jetxiko diran

Bezela nago seguru,

Ez dala iñoiz lur au egingo

Guretzat biurtu zeru;

Pobretasunak bagaitu illuntzen

Eta diruak alaitu,

Aberats aundi ziran ainbestek

Nola buruak urkatu

Dituzte emen diruz biotzik

Egin gaberik asetu?

..................................

Arrosak nai ta zituztelako

Arantzak non nai arkitu.

Adiskidea, biok dakigu

Iya sei milla urtean

Gizon itxuak dabiltzatela

Zorionaren atzean;

Baña alferrik zergatik on

Iritxi dute lurrean

Santuak utsik, jarraiturikan

Jesusi leialtadean;

Jarraiturikan Golgotaraño

Aldapan bide latzean,

Sarri askotan kantatzen illik

Gurutze samin batean.

Adi zazute fedegabeak,

Emen bakarrik dontsuak

Izan dirala eta izango

Jesusen eskolakuak;

Illko zerate zuek bigar ta

Etzi biziko santuak;

Diradelako oien egintzak

Ez lurrak usteltzekuak,

Eta bai, andik ernetzen diran

Landare besangatsuak,

Mundua mundu eman ditzaten

Azi onaren frutuak.

Nere lagun on kristau zintzoa,

Aldapan gora igotzea

Ondo dakigu eztala berdin

Nola menditik jeistea;

Orregatikan txit erreza da

Errekai jarraitutzea,

Baña gloriak nola Olinpon

Daukan beretzat etxea,

Obeko degu guk fededunok

Aruntz artzea bidea,

Maiteturikan Jesusek goitik

Ekarri zuen legea.

Nere anima, etzera ura,

Baizikan zera usoa,

Ezker aldean bezela dezu

Eskuian ere egoa;

Zera egazti guztiz azkarra

Ego zabal on bikoa,

Aldapan bera ur gisa narras

Etzera jetxitzekoa,

Ezpada aldez egan egiñaz

Zerura igotzekoa,

Goza dezazun atsegiñezko

Goiko itxaso gozoa.

Itsutasuna

Itsu dago gizona

Ainbat bider lurrean,

Amesak gerorako

Eiten dabillenean,

Zergaitik bere ames

Ta asmoak geienean

Zearretara urten

Egiten dabenean,

Diño: «nire begiak

Naikoa etzirean

Ikusteko ekarrena

Gerokoak bidean»,

Bear zan sasoia ta

Ordua eldutean.

Itsu dago gizona

Sinistzen dabenean

Lagun on bat daukala

Bere aldamenean;

Baña saldu egiten

Ak badau onenean,

Lotsatuta itxirik

Agirian kalean,

Laguntasuna uste

Eban ordu berean,

Deslai eta billoxik

Aurkietan danean,

Orduantxe ak dakus

Aldia joatean,

Itsu arukitzen zala

Lagun aren gañean,

Laztanaren ostetik

Burla bat artutean.

Itsu dago gizona

Bere zorigatxean,

Lanen bat egiteko

Artu oi dabenean,

Irabazteko ustez

Ta gero galdutean,

Zorrai erantzun ezin

Da eten agiñean:

Dakus jarri zalako

Arri leun labanean,

Oiñgarri segurutzat

Eukirik sinistean,

Len goian egoana

Jausita ikustean,

Diño: «itsu nengoan

Lurrean aurkitzean».

Itsu dago gizona

Illuntoki batean,

Bestela, zer egiten

Dau askok ezkontzean?

Batzandu oi da beti

Usterik onenean,

Ondo izatekotzat

Alkarregaz lurrean,

Alantxe lotzen dira

Mutill-neskak katean,

Ta sarritan amesak

Dongaro urtetean

Ikusiten ditugu

Biziera txarrean

Katea aiñ astuna

Eroan eziñean;

Infernu txiki baten

Beti euren etxean,

Bizi direalako

Gerran da ez bakean,

Ezkondute aurretik

Zergaitik etzirean

Ikusten ze jenio

Dunak garbi zirean;

Bata bestien kejak

Gero agertutean,

Diñoe: «ondo itsu

Aurkituten giñean,

Zorotan egin eta

Zintzo gagozanean,

Orain aurkitzen gara

Pagan ein bearrean».

Itsu dago gizona

Uste eztabenean,

Baña, alantxe dago

Alan dagoenean,

Diarduela lotan

Naiz zoli egotean,

Amesak txarto urten

Egiten dautsanean,

Bakarrik Jaungoikoak

Dana dakus aurrean,

Eta gizona dago

Itsurik geienean,

Etorteko dagozan

Gertaeren gañean,

Aberatsa illten da

Pobrezan onenean,

Eta pobrea iñoz

Ondasunen artean,

Danok dakigu jaio

Non eta noz giñean,

Baña ez non da zelan

Amaituko garean.

Tomasen eretxia

Jose ariñeketan

Aiñ goix nora zoaz?

–Medikuaren billa

Adiskide Tomas,

–Nor dago orren gaizki

Aiñ goix joateko?

–Berbarik baga dago

Manu Landabeko,

–Jesus! etzaitez joan

Medikutan bada,

Ezpada albaitere

Migel Antongana,

Arek daki igarten

Berbarik bageai;

–Nortzui igarri deutse?

–Gure abereai.

Kopak

Aguratu bagarik

Paulo, zuk ill bear,

Ai! Julik bearko dau

Egin gogoz negar.

–Jaio nintzala dira

Irurogei urte,

Ez alda bizitea

Naikoa, On Jose?

–Baña, ainbeste kopa

Ezpazendu edan,

Larogei urtekoa

Paulo illgo ziñan.

–Olaa! Jaioko nintzan

Orduan lenago?

–Jaio ez, gaur biziko

Ziñean geiago.

Danok irago bear

Olatu garratz samin artetik

Bizitzau mundu onetan

Danok irago bearra dogu

Gaztetan edo zarretan;

Zoriontasun danen erdian

Jaioagaitik askotan,

Jauregi eder aberats eta

Naiera gozodunetan,

Atarikoak bere ez dira

Gerora egun latzetan,

Ikusten ontzi ona galdurik

Sarritan itxasoetan?

Larratxorien gisan itxirik

Egazti andiak bean,

Igotakoak odeietara

Suerte onak jotean,

Eta orlako asko naiz bizi

Ondo geienen ustean,

Aberasturik dagozalako

Emen, an edo bestean,

Baña etziran jaio beartsu

Ezeukidunen artean,

Goian Zeruaz, beian soruaz,

Utsagaz aldamenean?

O! eta zeinbat dirudun barriz

Beti aberats bizirik,

Ikusten diran osasun baga

Poza billatu eziñik;

Ta zeinbat pobre osasundunak

Diru egarriz tristerik,

Gomutau bere baga munduan

Badago gexotasunik;

Batzuk legetxe besteak bizi

Ez dira naibageturik,

Bakotxa bere olatuetan

Ur mingoztuak edanik?

Zeinbat gazte eder bere dakuzguz

Arrotu eta jagirik,

Dirudiela jaungoikotxoak

Askoi agurrak arturik,

Lora galant bat zirudiana

Atzo oraindik guririk,

Baña, ez dogu gaur ikusiten

Zimeldutera asirik,

Bizimoduko itxasoari

Arpegi enion eziñik,

Atsekabezko ur mingotzetan

Lengo poz dana galdurik?

Ai! zeinbat zoli jakituriaz

Diranak zaratatsuak,

Dituezanak erakutsiten

Orriz jantzirik buruak,

Naiz umant izan baña al dira

Atsekaberik bakoak?

Ez, orreik bere urrean daukez

Etsai ta arerioak,

Zeintzuk eregi eiten deutsezan

Olatu arnorratuak,

Edan erazo oi deutsezala

Zurrutada ospiñezkuak.

Pozari miñak beti nora nai

Jarraitu oi deutsa egan.

Gizona beti dabil zabuka

Ontzia dabillan eran;

Antxiñakoak alan ebiltzan,

Gaurkoak dabiltz orrelan,

Urrengokoak bere ez dira

Bizi izango bestelan;

Emen ondatu bearrean ta

Ur miñak egiñik edan,

Ai! itxasoa irago bear

Jaiotakoak nai zelan!

Andra Mari Begoñakoari
bere koroñaziñoko egunerako

Kantau beioez gura dabenak

Lur oni beko gloriak,

Kantau beioe aberatsenak

Bizkaiak daukaz mendiak,

Kantau beioe berdetasunez

Dirala eurak jantziak,

Kantau zeiñ baño zeiñ ederrago

Dirala buruz jagiak,

Emon gurarik legez geroko

Egun obien barriak,

Gagozalako gaur iragoten

Illun ta negargarriak.

Kantau beioe badaukazala

Beste milla bat onari,

Zelan Gernikan daukan Aretx bat

Askoren bisitagarri,

Zelan dukazan osagarrizko

Iturri onak ugari,

Bai eta kantau bere itxasoak

Guztizko mesedegarri,

Direalako erdaldun asko

Ona oi dala etorri,

Uda aldia egite arren

Bertan irago egoki.

Kantau beioe ta eskribidu

Luma obea daukenak,

Eta zerutik nik baño doe

Geiago artu dabenak,

Euskal-legeak izan zirala

Lege danetan onenak,

Ta kantau eurak erakartea

Atzera gura leukeenak,

Dirala danak erritar onak,

Semez euskaldun zarrenak,

Zerren poztuten ez gaituezan

Oitura erdaldunenak.

Kantau beioez gloria orreik

Kantari jaiotakoak

Direalako danak egiak

Guztiak benetakoak;

Baña nik kantau gura nitukez

Oraiñdik goragokoak,

Beiñ diralako lur gauzak baño

Izarren anditikoak,

Direalako espirituko

Edo Jaungoikotikoak,

Direalako betiko edo

Ill bere ez egitekoak.

Orretarako zatoze baña

Zerutar egari taldak,

Aingeru galant onak astindu

Ego lumatsu zabalak,

Zuen laguntza baldin ezpadu

Ni lako gizon argalak,

Zelan billatu? nun topau leikez

Berba egoki diranak,

Entzun dagizan poz pozik zuen

Erregiña andi laztanak,

Atarakotzat guretzat bere

Gaur ipintea nai danak?

Bai, Artagan-go Rakel ederra,

Jaungoiko baten maitea,

Etzara ez, zu izarrak baño

Beragotiko gauzea,

Motzik badaukat esku onetan

Orain daukadan lumea,

Zuretzat berau litzate bere

Balitz zorrotz ta obea,

Zarealako Bizkaiko Andra,

Erregiña ta Jaubea,

Zarealako gure Poztasun,

Gloria eta Ondrea.

Noztik daukazun baneki barriz

Or dozun jazartokia,

Nozkoa dozun, Euskal-usoa

Baneki orko abia,

Asiera andik emon da kantau

Eingo neuskizu gloria,

Zeinbat gizaldi oneitan ortxe

Zarean agurgarria,

Ez jakiñ arren, baña badakit

O! gure Agintaria!

Zu zareala antxiñetako

Begoñako Andra Maria.

Zarelako antxiñetako

Euskaldun Andra entzuna,

Gizaldi asko onetan zara

Bizkaitar danen kutuna,

Alan itxasoz zeinda leorrez

Zara agertu dozuna,

Zu zareala Emakume bat

Bardiñik ez daukazuna,

Eta gañera Jaunaz ostean

Guztia aldaikezuna,

Zarealako bere urrengo

Zeruko nausitasuna.

Zarealako goi ta beietan

Bakarrik Etxanderea,

Ai! zeinbat bidar agiri izan dan

Au dala egi betea;

Erakusteko ekatxen kontra

Daukazun alizatea,

Olatupean larri dagonak

Deitzean «Ama neurea»

Otsoturiko itxasoari

Zuk ezarrita katea,

Sarritan ez da jazo ontzia

Bakez kalara eltzea?

Orretariko mirari asko

Egiaztuak zu zara,

Mindun, geiso ta elbarrietan

Beste ainbeste etzara?

Pitean beiñ zuk darakuskuzu

Gizonak ezin ebana,

Zu zareala osatuteko

Sendatzallea bakarra,

Zure bitartez jatsi zalako

Osasungiña gu gana,

Geixotasuna bere mendean

Azpiraturik daukana.

Olatutzarra atxa jotean

Gelditzen bada triskaurik,

Zelan iruntsi arek al gaikez

Zu gogorrago izanik?

Zeiñ gatxek, Ama, etorri arren

Asarrez amorraturik

Dragoetzar bat dirudiala

Erpa zorrotzak zabalik,

Nondik ta nora ak gu arrapau

Zuk ez istera bakarrik,

Bagiña legez ez daukagunak

Zugaz gurasotasunik?

Guraso baño gurasoago

Zaitugulako, Maria,

Zure mesedez gañez egiñik

Daukagu Euskal erria,

Dazaugulako guri deuskuzun

Larregiko ardura andia,

Bidezkoa zan gomutetea

Egin dan legez Bizkaia,

Alan artuizu abegi onaz

Beronen ordaingarria,

Ederragoa bere zergaitik

Daukazun irabazia.

Goazen, bai, goazen bizkaitar danok

Artaganera gaur ariñ,

Aberats, pobre, andi ta txiki

Guztiok daigun alegin;

Ango Maria gure aurrean

Koroez jantzi gaur dedin,

Erregepean bestek jarteaz

Len bagenduan artu miñ,

Erregiñatzat Amau jartean

Dogulako artzen atsegiñ,

Begoñatarra serbitze arren

Nai dogulako ill egin.

O! Begoñatar Andra andia!

Betiko gure ongiña,

Zarelako bear zatxakuz

Izan aurrera Erregiña,

Zu eregiten egiña gaitik

Lengoak euren lagiña,

Gaurkuok arei artzea gura

Dogu aurrea ta gaina,

Orregaitiño nai izan gure

Koroia urrez egiña,

Diamantez bai, egingo jatzun

Aldunak izan bagiña.

Ordi baten poza

Katuagaz kalean

astelen batean

Karlos zapataria

zabuka bajoian

joakola mutiko

pillo bat atzean

mix-mix deitzen eutsela

pitean, pitean.

Permin bere egokan

begira etxetik

adurra eriola

pozarren aotik.

Ta Karlosek diñotsa:

–Zu orrelan Permin,

zek poztuten zaituzan

gura neuke jakin.

–Ni nau gomuteteak

jai ta domekakin

zeu legez ibillteko

mutill txikiakin.

Temoso bien ezkontzea

                     I

Ibilli nintzala ni baten ezteguan,

Ogei urte irago dira zapatuan;

Noz zirean temoso pirri bi ezkondu,

Ezin ziranak gero ezelan konpondu;

Nai ebelako beti biak izan nausi,

Etxe atan bakerik iñoz etzan bizi;

Ebiltzan beti beti keskan, ez eta bai,

Bakotxak ebalako bereaz urten nai;

Augaitik deitzen eutsen Praiskari, berekor,

Praiskori erri danak barriz buru-dekor;

Nori arratserako berotzen odolak,

Bajakozan ziertu ziran teniolak.

Nok esan Praisko ala Praiska zan obia?

Diñot, biak eukela beti errazoia;

Diñot, nik nekusala Praisko gizartean,

Beti gogor zaillduten berak esanean;

Praiska ezdazaut ondo, baña bere ama,

Diñot, suge izpia duiñ zorrotza dala;

Bakit barriz billdurrez bizi zala Praisko,

Burua ete eutsan Praiskari ausiko;

Ta aiñ arri labanean jarraitzea baño,

Desezkontzea zala pentsaturik obago,

Praiskari zer asmetan eban esan eutsan,

Eta bananduteko au bere poztu zan.

Ze laster Praisko joan Abadeagana,

Egin zan jakitera zer zirautzan bada;

Zeiñek erantzun eutsan gatxa izan arren,

Ebazala askatuko, biak gura beben;

Atarako Eleixan biaramonean,

Agertzeko zazpirak joten ebenean.

                     II

Eleixeratu ziran zazpiren drangadan,

Ta aurrez abadea egoan altaran;

Jantzita bear legez prest bere lekuan,

Burdiñezko isopo bategaz eskuan;

Nore aurrean ziran ezkondamutuak,

Belaunikotu makur jarririk buruak;

Ta Aitearen eginda danak bereala,

Gauzeak urten eian ondo ta erara;

Abadea asi zan ixillik esanaz,

Lantzean beiñ berba bat, baña ez euskaraz;

Eta nozik nozera isopo gogorraz,

Joaken koskorreko ederrak emonaz;

Bostgarren burukoan Praiskak eban negar,

Baña, Praiskok amorru ta arrabioz dedar.

–On Luis, guk onetara banandu ezeze,

Laster galduko dogu bizitzea bere;

Isopokadak artzen, noz artean jauna

Eukiko gaitu emen, naikoa ez alda?

Irri barrez diñotsa: –Eztogu naikoa,

Benturaz lan au dogu aste guztikoa,

Ez aldakizu Praisko desezkondutea,

Dala bietatik bat alargundutea?

Zuen buruak illun dotriña bagarik,

Dagoz ta bear ditut jarri argiturik;

Banandu ezetara ezin zaikiet nik,

Bat edo besteori itxi arte illik;

–Ola! ezteusku gitxi jauna eskatuten,

Ori jakin bagendu ona ezkentozen;

Errazoia eukan bai, erremediua,

Zala gatxa, gañera barriz kostosua;

Jagi Praiska, ta goazen, ill baño lenago,

Ill ezkero guztia amaitua dago,

Burruka eta abar obe dogu bizi,

Ez benturaz biziak biok emen itxi...

Kar, kar, kar abadea, itxirik barreka,

Eurak bostna burukoz miñez aieneka;

Seigarren bana laster arrapau baño len,

Eleixatik tximistaz biak urten eben;

Eta kale guztia lotsari artean,

Iragota sartzean euren suetean,

Asi zirean laster sendatzen buruak;

Abadeak mallatu eta argituak.

Bai, mallatuagaitik eutsezan argitu,

Bestelan gaur daiegun eurai begiratu;

Len beti gerran bizi baziran etxean,

Bizi direalako gaur oso bakean;

Ain bestean ein dabez jenioak ondu,

Alan eztabe gura oraiñ desezkondu.

Itxasoari itauna bat

–Urzelai zabal gizon askoren ito lekua,

Ni bere beti bizi naz zugaz aserratua;

Ezauerea dodan ezkero dot sinisturik

Zugaitik ezin neiala aratu oñez mundurik,

Ontzian barriz etzaitut gura zeartutea,

Arriskuetan ezdodalako nai sartutea,

Zer diñostazu goi urdiñ orrek bere azpian

Zure ostetik aurkietan dan leortegian,

Bauka au baño gizonarentzat leku obarik,

Etorkizunak dakarzan gora berak bagarik?

Jaio ta azi, bizi ta zartu aide onetan

Ni nazalako, ibilli baga erbestietan

Emengo gauzen aldantza andiak gaur gomutetan

Zure ondoan jarri natxatzu muna onetan;

Zeinbat atx mendi zelai ta erreka ditut irago,

Ordu bardiñik bi erreskadan emen ez dago,

Zeinbat eguntxo gaurko au legez jagi arrorik,

Eta etzaten ikusi ditut motel gaxorik

Zeu bere lentxo izanagaitik zoragarria,

Etzoaz iya aldatuagaz gozo aldia?

An olatuak abiau dira asarre atzean,

Eta or datoz alkarri danak jarraika ertzean,

Eta zeinbati gertetan jakon urreratzean,

Ondartzan gora igo ezinda ukatutean,

Lotsaz biurtu lengo bidetik egiñ bearra,

Oso isilldu eginda ekarren barallatzarra;

Eta o! zeinbat ondartzen ordez jotean atxa

Au apurtzeko dalako gogor zaill eta gatxa,

Danak birrintzen dira usterik gitxienenan,

Ulu, deadar eta garras¡ miñen artean;

Ze itsua dan olatuentzat etorkizuna!

Jazotekoa suretzako dan legez illuna,

Atzera bere itauntzen deutsut gaur itxasua,

Beti bat alda beste aldeko bizimodua?

Esaidazu zeuk jasorik zeure dedar zolia,

Zer gertetan dan urez anditik egi egia;

–Ementxe legez an bere dago aldasdun lurra,

Baita gizonak gerokoaren dauke bildurra,

Zergaitik ara joana gaitik dirutzen billa,

Lau aberastu orduko pobre ill oi da milla;

Ai! irakurri bale¡ gizonak etortekoa,

Zuk irakurten dozun legez gaur iragokoa;

Ni asieran bere enintzan orain lakua,

Emen ill diran ainbeste millen kanpo santua;

Augaitik ez da zetan arritu banaz gazia,

Gaur nazalako negar malkoen pozu andia;

Ez da mirari nik egitea urrumak sarri,

Neure egiñak gomuteteak jarten nau larri;

Nire arrañak sarritan izan dira txakurrak,

Jateko pozik gizonen mamin eta azurrak!...

Bai, banaz bere itxaso gogor antxiñakoa,

Gauza andi ta asko ikusi eginikoa,

Bala alanbere ez dazaut ondo etortekoa,

Daukalako orrek nik baño barru zakonagoa,

Bestela, zelan udan datortaz ibai gizenak

Bide onean neguan jatsi bear leukenak?

Dana da bada gauza bat nai ta, beste bat jazo,

Alan nik bere askori deutsat negar erazo.

                        * * *

Benetan zara zakon illuna etortekua,

Zuri igarten alperrik nekau oi da burua,

Ai! naiz ez izan orain artean itxaso zale,

Nor daki bertan ito egingo banaz ni bere?

Gaur garbitzeko nai ez dodan ur lizunduagaz,

Egarria ill bear izan nei biar beragaz!

Kurutze barriari
kantetako mañariarrak
ogei garren gizaldian

      Kantaridia

Agur! Salbaziñoko

Gure Ankoria!

Agur! Kristau maitien

O! Esperantzia!

Eskuan zaitugula

Azken arnasia,

Mañariar danok nai

Dogu emotia

      Kantatxoak

Ogei garren gizaldi

Kurutzearena,

Bizi dakigun zure

Gomuta ederra,

Untzilla atxera goaz

Zutunik jartera

Guretzako bandera

Jesukristorena;

Au zalako zerutik

Beratu lurrera,

Kurutzan pekatutik

Gu askatutera.

Kurutziarena da

Beti Mañaria,

Fedia daukalako

Kristiñau garbia,

Beragaitik emongo

Nok leuken bizia,

Jesus izan zalako

Kurutzan josia;

Zeñi deutsagun danok

Alan zor andia,

Gorputz arima eta

Dogun on guztia.

Nai leukie gaur dongak

Mundutik kentzia,

Ainbeste gizaldidun

Gure ezaungarria,

Arbola bedeinkatu

Parerik bagia,

Ziñan, zara ta izango

Ill arte guria;

Zarelako Jesu-

Kristoren giltzea,

Zugaz edegiteko

Zeruko atia.

Untzilla-atxian orain

Zaitugu jasoten,

Zuk kerizpe eginda

Gu bizi gaitezen,

Ikusla izan bitez

Atxok bada arren,

Ze urtetan guk jarri

Zinduguzan emen;

Alegin eingo dogu

Zutik zu eukiten,

Mundua dan artean

Iraun daizun. Amen.

Joan-etorri bat Gernikara

Gaztezaroan neukan aldian

Alegera biotza,

Txairoagoa barriz gaur baño

Bideetarako gorputza;

Joan etorri arin bat neban

Nik egin Gernikaruntza,

Eta gaur kantau nai neuke zelan

Ibilli nintzan aruntza.

Basorik baso Solluben zear

Jatsiaz beruntz niñoian,

Mendiak berde nekutsazala

Itxas urdiña aurrean;

Etxalde zuri asko or emen

Gorderik zugatz artean,

Non bizi ziran len bizkaitarrak

Aukera bete betean.

Bagilla zan da, zugatz guztiak

Egozan orriz jantziak

Perlaz legetxe loreagotu

Eginda lora guztiak;

Inontz gozoak eukazalako

Txipristiñakaz bustiak,

Gari buruak mardo egozan,

Artoak sendo jagiak.

Astiro bera jatsi nintzan da

Lauan banoa aurrera,

Zoratuagaz begiratzean

Alde bat zeiñda bestera;

Nor ez zoratu ikusitean

Aren ikusgei ederra,

Txori politak txorrotxioka

Eztitzen beben gañera?

Eguzkia zan goizetik jagi,

Errañu meiak jaurtika,

Laster txuntxurrak asi jakozan

Barreka iratzarrita;

Bildots ta txalak ikotian da

Ibai errekak dizdizka,

Alako goizik ez dot ikusi

Ikusi arren amaika.

Bizkaiak ditu ibar galantak,

Danetan baña nausia

Uste dot dala Gernika aldeko

Zelaitza zabal andia;

Ain da malatsa, aiñ lur ugari,

Madura zoragarria,

Non bizi oi dan neke gitxigaz

Eroso nekazaria.

Begiztetean baña Gernika

Toki aiñ entzutetsua,

Samurtu jatan biotza laster

Bai eta poztu barrua;

Bera zalako joateko ara

Bien eustana gogua,

Bera zalako gure ertegi

Gure Batzarren lekua.

Bai, antxe neban garaitxo baten

Begiztau etxe santua,

Gure legien ol zar zabalen

Gordetegi aiñ dontsua;

Zugazti batek eukala ondo

Egoki kerizpetua,

Baña zugatz bat an ortu baten

Nekusan berarizkua.

Antxe egoan maitetzen neban

Aretx danetan autua,

Zeiñen aurrean itzalez laster

Billostu neban burua;

Ikusitean baña zartuta

Osoro aguratua,

Begietatik abiau jatan

Tantakaz jausten malkua.

Malko artean deituten deutsat:

O! Aretx itzalgarria!

Zizpuru luze bat egin eta

O! Zugatz agurgarria!

Zeruak daki noztik zagozan

Or erne eta azia,

Izan zinaiten Bizkaiarentzat

Bere banderan jarria.

O! Aretx dontsu busti bagea

Erejiako euriak,

Zure ezkurrak agaitik ziran

Danak osasungarriak;

Beti ezkotu eutsuzalako

Erroma aldeko odeiak,

Gorputz susterrak, buru besangak,

Abar, kimu ta orriak.

Etzinduezan iñoz eurendu

Gaztelar ta arrotz gaiztuak,

Nai izan arren areik sarritan

Izan bai zure goikuak;

Baña bat einda pillo batean

Asaba antxiñakuak

Gorde ebezan akatsik baga

Euren lege zar dontsuak.

Osterantzean esan daiela

Gaur Padurako mendiak,

Zirealako eurak an izan

Orduan ikuslariak,

Burua arro ekarri arren

Ordoño bildurgarriak,

Ea etziran bere odolaz

Gorritu ango arriak.

Autortu beie Gordexolako

Txuntxur andi ta txikiak,

Zeintzuk dagozan orduan zelan

Alan gaur bere zutiak;

Ze zurra artu eban Juan Zerda

Zeken azartu andiak,

Ta ze garaipen barriz bestera

Jaritxi eban Bizkaiak.

Autortu begi Anbotok eta

Autortu begi Gorbeiak,

Zer artu eban bigarren aldiz

Zerda betiko etsaiak;

Urreratzean Otxandiora

Ta askok galtzean biziak,

Ea irakin ezpeutsen ari

Orduan errai larriak.

Kantau begie Sollubek eta

Mungia aldeko tontorrak,

Ezpazirean izan beste beiñ

Asabak ausiezkorrak;

Non erdaldunai emon eutsezan

Gomutagarri gogorrak,

Ez eukalako neurririk bere

An bota eben odolak.

Egun guztian an ekin eutsen

Alderdi biak sutuak,

Lantza ezpataz eta su-armaz

Biziro amorratuak;

Baña nagusi urtendakoan

Bizkaitar otso zintzoak,

Bildotsak legez emendik doaz

Bildurrez Gaztelakoak.

Orretaraxe zirealako

Izan len gure Asabak,

Gorputza sendo gorde zenduan

Baita besangok zabalak;

Erakutsita arrotz guztiai

Euren bizkaitar bizarrak,

Aukeran emen eiten ebezan

Zure azpiko batzarrak.

Agur o! Aretx aztu eziña

Banoa oraiñ etxera,

Etzaitez arren oraindik jausi

Alditxo baten lurrera;

Semetxo orrek bota artean

Kerizpe zabal ederra,

Bizi gaitean Asaben gisan

Lege zarrakaz aurrera.

Zeruak alan gura da

Landara barri samurra,

Aitak legetxe ugari emon

Arren egizu ezkurra;

Artu egizu baita zuk bere

Eiten deutsudan agurra,

Ikusiko al zaitut barriro

Egin baño len agura.

Nik emon neutsan berba orixe

Sarri jatana gomutau,

Beti egiterik ezelan bere

Baña biotzak nai eztau:

Arbola zarra ill zan betiko,

Semeak poztuten enau,

Ai! gure lur on Bizkaia zana

Vizkaitu dalako danau!!!

Nora arte

            Nere adiskide zar eta on

            Ramon Artola jaunari amalaudun bat

Al izatea baldin baneuka nere eskuan,

Eingo nituken ala ez ere, eztakit nik,

Gazte aldiko doai ederrak nere buruan

Piztu erazi barrundik nola azaletik;

Gaztetasunak berdiñik ez du ezer munduan

Aginpiderik, itzaltasunik ez dirurik,

Beste gauzarik ez duelako arrek goguan

Poz, jostaketa, farra, irrintza ta besterik.

Gaztetasuna guzientzat da Udaberria,

Giltza batekin nork al lezaken bera gorde,

Ramon joana joanik dago o! zeñ egia!

Bakizu gure gaztetasuna non dan ere,

Bakizu nondik noraño doan txarko bizia,

Gu noruntz, nola, joan da joan, nora arte.

Beti gazte

            Rosario Artola bertsolariari

            amalaudun bat

Zorakeria diote dala anziñakoa,

Urteak dauzka baña, kontuan erortzeko,

Nola etzaio zentzuz betetzen baña burua?

Zer du aiñ gitxi urte askokiñ jakiteko?

Gizaldi denak ikusi dute beti gaurkua,

Zer ote dauka illerikan ez elurtzeko?

Mundu au balitz bezela toki txit doatsua

Lore ederrez bere burua estaltzeko?

Bustin izanda, urre dirudi nai duen orri,

Nola da andre eta gizonak sinistzea?

Arrosategi deitzen badio lartegi oni,

Baita kantatu bizitza dala txit luzea?

Sei milla urtez baldin ezautu ezpadu ori,

Zorakeria beti izango da gaztea.

Premiak eragin

            Nere adiskide on Jose Artola jaunari amalaudun bat

Pepe, guretzat premia oi da eragilia,

Uste etziran erabakiak artutzeko,

Umetandikan zana pobre ta errukarria,

Aberastuta maiz oi dalako gota jaso;

Duda gaberik asmoz dalako arrigarria.

Gau eta egun iñoiz prest dago nekatzeko,

Aurrerapenak ari diote gaur zor aundia,

Beragatikan argitaratu diralako.

Baña ala ere gaiztoak baita oi ditu sortu,

Kartzeletara beragatik da asko juan,

Baita biguñdu argatikan da aski gogortu,

Beartasuna utsik badakust inguruan,

Ai! zeinbat diran premian damuz ongi aitortu,

Apaizarekin aitzena eldu dan orduan!

Zorioneko afaria

            Nere adiskide Ramon Artola gazteari amalaudun bat

Doatsua dan Juan Iñazio bart illuntzean

Sorotik sollik kantuz zijoan etxeratzen,

Non illargiak egiten zion lagun bidean,

Erori gabe joan zedin ta baita zuzen;

Bere andrea zebillelarik ezkaratzean,

Atsegingarria zitzaien jana gertu jartzen,

Poz pozik bere seme alaba bien artean,

Irurak laster aita zutela itxedoten.

Noiz sentitzen dan eldua zala norbait etxera

Aitaren eztul bakantxoa zan atarian,

«Aita, aita da» otsez umeak irtenda atera,

Farrez irurak sartu ziraden sukaldian,

Talo ta esnez beste gaberik ezer gañera,

Juanak prest zeukan zorioneko afaria an.

Ama Birjiña Arantzazukoaren laguntasuna

Gerrara zoaz, seme maite, ta

Ez aztu ama tristeaz,

Eroaidazu neure biotz au,

Bat bat eginda zeuriaz;

Badakit zelan burrukarako

Zoazan biotz andiaz,

Zaindu egizu gure bandera,

Daukazun odol guztiaz.

Zoataz ondo gerrara baña

Gero poz emon, nok niri?

Ill zareala ames eginda

Eingo naz beti jagi ni;

Eutsi semetxo mun einda jantzi,

Eskuplario eder ori,

Goix eta arrats errezetako

Abe Maria berorri.

Arantzazuko Birjiña orren

Irudi on kolkuan,

Nik bere dakat, eta zaindu nau

Beti premiña orduan;

Zu bere bardin gorde zaizala,

Batalletako kanpuan,

Balen txistua baiño besterik

Entzuten ez dan lekuan.

      Semearen biurrerea

Banator ama, banator Ama,

Gerratik sano etxera,

Pozaren pozaz laztandu eta

Zuri esturak kentzera;

Gerra egin dot garaitu arte,

Soldadu onak bezela,

Amar kurutzaz kapote zar au

Ikusidazu bestela.

Eskuplario onexek ama

Bizirik nauka munduan,

Beronegaitik etxera nator,

Ikusten nozun moduan;

Bala batek bein bete betean

Bular au jote orduan,

Laprast ein eustan, zergaitik bal

Kontra Mariak aldauan.

Irudi onek ein euskulako

Mirari pare bagia,

Beroni utsik zor deutsagu gaur

Dogun atsegin andia;

Orduan amak beso biakin

Baturik bere semia,

Ots egin eban: bizi dedilla

Arrantzazuko Maria.

Begi txiki

Jose Luis eta Ana senar-emazteak

Antxina noz edo noz izanak gazteak;

Kapoe galantagaz bazkaltzen etxean

Egubarriz dabena, urtean urtean,

Baña, igaz aiñ baga baziran irago,

Ori zelan zan garbi esango dot gero.

Aurten bere jarraitze arren oiturari,

Diñotsa Jose Luisek bere andreari:

Gabon egun au, Ana, aurrera badoia,

Eldu jatzu ordua illteko kapoia,

Beragaz egin daigun bazkari bat ona,

Biarko egunari legez zor jakona.

–Jose Luis, badakizu dala andiegi,

Librak daukazalako urrean amabi;

Amar lagunentzako dalako naikoa,

Seme erranai daukat deitzeko gogoa;

Lautzuk senar emaztek naiz zortzi lagun jo,

Danok bete egingo gaitu aoraiño.

Gabon apal ostean jatsirik kortara,

Kapoe baga baña biurtu zan Ana;

Larriturik a otan ez aurkituteaz,

Eta igaz jazoa aurten jazoteaz,

Zer jazo ete jakon kapoiari bada?

Aixerien bat eldu ete jakon ara?

Iñola bere eldu jakon aixeria,

Baña, anka bikoa ta bera zolia;

Diñoenetik batzuk Txomin begi-txikik,

Zeñ ezaututen oraiñdiño gitxik;

Eztabenak sekula egaztirik asi,

Eztanak iñoz bere erosten ikusi,

Egubarriz kapoia bazkaltrzen ei dau jasi,

Amabien bat libra zeñek ei eukazan.

Alan larregi janda ei dabil geixorik:

Bizizturiaz tripak garbitu eziñik;

Ainbesteko pisua egazti ak beukan,

Jose Luisen kapoia izango ete zan?

Ezin esan daiket nik norena zan bera,

Baña, igaz jan eran ak Jose Luisena,

Txomiñek berak daukat isillik esanda,

Baña neure barruan gorden nengiala;

Beste baten bere ak esanik bardin,

Zelan kontu ixilla egin deutsen jakin;

Agaitik aurtengoa norena daben jan,

Itandu arren atzo esan nai ez eustan.

Ames bat

Jaungoikoak esan eutsan bein udabarriari:

Jarri egiozu maian zer janagaz arrari,

Eta ginda zugatzean dau bertatik orria,

Jaio eragiten oso samurra ta guria.

Baita arrautzatik arra laster dau askatuten,

Koskolak bere barruan ebana zarratuten;

Antxe nekez iragorik negu bildurgarria,

Jaten ekin eion laster ginda orri barria;

Eta zelan bai gustoa eutsan ona artuten,

Kostan arren egiñakaz apurtxo bat zatitzen;

Esan eban bere kautan: Gozoa dot billatzen.

Bigarrengo Jaungoikoak baita deutsa esaten,

Erlearentzat asteko mala janaz gertatzen;

Orduan ginda zugatza lora zuriz dau jazten,

Inozko miragarrien urrin agertu daiten;

Eta urrengo goixean eguzkia jagia,

Zanean, loreagana doa erle zolia;

Zeiñ topaurik zuri eta katillu antzekoa,

Eretxi jakon ontzia kafea artzekoa,

Eta bere musturtxua barrura sartutean,

Eta bertako zumoa poz pozik edatean,

Esan eban guztiz gozo edari au jat, eta

Azukarez esan leike dagola atonduta.

Jaungoikoak Udeari esan eutsan urrengo;

Txoriari janaria bere gertatuteko,

Orduan ikusten dira ginda gorri mordoak,

Eta txoriak bertatik asten dauz txioak;

Erdu bai ordu onean, gura zindudan maia,

Nire goseau illteko ekarridazu gaia.

Neugandu daidan indarra goseaz galdua nik,

Aspaldion nazalako bizi kantau eziñik.

Udagoienari gero Jaungoikoak diñotso;

Etorri jatzu aldia zuri aginduteko,

Kendu egiezuz maiai zapi eta oialak,

Amaitu zirealako zeatz zeatz zer janak;

Eta zelan gosetiak asetuak dagozan,

Nai dot orain zeure lanak betetera zoiazan.

Orduan Uda goienak auspoturik agoa,

Arnaseaz egiten dau aixe guztiz puztsua,

Gaur dario epeltxoa, biar leigintzakoa,

Orria ipini arte laru ta igartua;

Azkenean urraturik zugatzetik aldean,

Daroa nai nora noz nai, luma baten antzean,

Goixean, arratsaldean, eta bardin gabean,

Berari gogoan jarten jakon une berean.

Jaungoikoak azkenean diñotso Neguari,

Begiratu egiozu kanpo ain zabalari»,

Zeiñek ikusia gaitik narru gorriz billoxa

Erakutsiten ebala atxarrizko biotza,

Botarik kanpo danari edurrezko izara,

Negu gogor, gordin, baltza, joaten da lotara.

Libertadea eta bere eskola bat

            Jaungoikoaren bildurra da

            Jakituriaren asiera

                  (Salomonek Jakituriako liburuan)

Jaungoikorik bagako eskola batera,

Gazte batzuk abiau ziran joatera;

Ezebalako ango maixuak federik,

Zerua ikusteko ez eukan begirik;

Nonbaiten infernurik aurkietan bazan,

Ziñoan egoala bakarrik pobrezan;

Gizonok gareala bardin alkarregaz,

Aberastu oi dana dala bestenagaz;

Eta Libertadea gozetako emen,

Mundura gareala guztiok etorten;

Ikaslentzat zalako dotriñau gozoa,

Edan eben aukeran denporaz naikoa,

Baita bere frutuak asteko emoten,

Etzirean luzaro egon itxaroten...

Maixuak zerbaitera kanpora urtenik,

Aurkitu ziran laster poz pozik guztiak,

Tinteagaz pintetan euren arpegiak;

Bigote, perilla ta gañera patillak,

Uluka dei egiñaz: aurrera mutillak.

Gazterik egin gaituk danok emen gizon,

Libertadeak jeuskuk egiñ ainbeste on.

Eta txarrago zana, nai zer lotsagarri,

Paperetan egiten eben danak jarri,

Edozein pentsamentu sortua burura,

Alde batera bota egiñik bildurra;

Alan ziarduela Maisua sarturik,

Bere esku makilla gora eregirik,

Goian, beian, asi zan zurretan mutillak,

Entzun zitualako euren dei ta buillak;

Esanaz: bakizue ona zatozela,

Gizon argiak zelan izan ikastera,

Jolastu nai dabenak zelan egin dantzan,

Antxe dauka lekua libre-libre plazan;

Eskolea eskola, plazea da plaza,

An egoki da baña ez emen olgantza,

Baña, zelan mutill bat an bazan argia,

Eritxana Pio ikastun andia;

Axe abiau jakon Maisu libreari,

Urteiera onegaz emoten arpegi.

Libreak gareala, ez dozu esaten?

Zoriona bertatik jakula sortuten?

Dotriñeau ikasi zeuri badeutsugu,

Zergaitik nai doguna gaur ezin daikegu?

Zergaitik iruditu nai badogu zarrak,

Ezin egiñ giñaikez ur baltzaz bizarrak?

Bigoteak, perillak ta bardin patillak,

Libre jaio ta azi garean mutillak?

Zeuk ez dituzu bada guztiak mosuan,

Eta eukiko doguz guk barriz auzoan?

Ez, ez, guk bere bear ditugu soiñean,

Eta egin aldanaz, bardindu gaitean,

Eta txarrago dana, zelan eskribitzen,

Edozein pentsamentu ez deuskuzu isten?

Bai, bai, guztiz ederra da zure dotriña,

Lau anka daukenegaz balitza bardiña,

Baña zelan ni nazan Adanen semea,

Eta ez astakuma edo aberea,

Jaungoikoak emonik daukat errazoia,

Gizonari bakarrik emon eutsan doia;

Emen irakatsiak ez dauka ankarik,

Eta bururik badau aixeaz beterik,

Atzo zeuk esan eta gareala bardin,

Zatoz txikiagoai gaur egitera min?

Zatoz zeure berbea osoro jatera,

Edo ill egin al da Libertade ederra?

Eskumakilla on euki geldi geldi,

Eta Libertadea non nai bizi bedi;

Etxean, plazan eta geiago eskolan,

Izen eder onekin sortu dan Arbolan;

Bestelan laster zoaz leiotik kanpora,

Lau edo bost bat mutill bat eiten bagara,

Orduan egingo da garbiro ikusi,

Zeu zarean ala gu, gaur emen nagusi;

Edo ez irakatsi ezin dan gauzarik,

Libertadea beiñtzat badago neurturik.

Orduan mutill danak asirik uluka,

Erromerian legez, baita irrintzika,

Ots egiñik: batera, bizi bedi Pio!

Maisuari betiko egiñik adio,

Atera ziran arin kalera guztiak,

Kanpoan entzun arren euren garrasiak,

Etziran kejau gura auzoan biziak,

Parterik ez egian artu Justiziak...

Arreskero leioak oso itsutuak,

Ez daukaz bildurturik eskola Maisuak,

Eta ez ei dau gura bere zabaltzerik,

Errazoia dau bota ez dagien andik.

Jaungoikoaren bildur santu eta

Da bai jakituriak bear daben oiña,

Txarrak diñoe dala gaur Libertadea,

Salomon bat ete zan ain zentzun bal

      Ez.

Udabarria eta udagoiena

                        I

Gaztea zelan oi dan izan Udabarria,

Neskatilla donosa, eskertsu, egokia,

Agertzen da urtero arpegiz barretia,

Balitz legetxe bera Jaungoiko bat txikia;

Ereiñotzezko aroz bekokian jantzia,

Izan dedin lurrean danen agintaria.

Nok ez dakio bere antuste larregia?

Ez dakutsagu soiñ me, txairo ta irazia

Loturik estuegi dakarrela garria

Baita erdazautsagu burua eregia

Dakarrelako zerden, zuzen, artez, zutia,

Darion usain dana dala arrokeria,

Baldin da baldin izan balitza egaztia

Pabo errealagaz, o! ze bardingarria.

Baña gaur dantzutsagun bere berba aldia,

Eta begira ondo, badan andikera,

Dinoanean: neu naz neu, neu, zoragarria,

Ni naz, negu illtzalla, altsu, itzalgarria;

Neu eder, galant, txukun, liraiñ, berbaz eztia,

Jatalako agoa gozozko iturria;

Eta zelan eteten etxakon eteten iturria,

Izanagaitik bere emona ugaria,

Geratu arteraiño utsik berba ontzia,

Kantau daiket ederto dan bestean egia:

Bildur apurrik baga artzeko lotsaria.

Ni naz edertasunen danen jarraigarria,

Nik neuk bakar bakarrik zelaia ta mendia,

Berdez orniduteko daukat jakituria;

Bestelan, nok ernetan dauz bedar ta orria?

Lanosa, krabelina ta azuzena zuria?

Beste milla loragaz egiñik estalkia

Lurrean, neuk ipinten eztot zeru bizia?

Gogaitgarri eztala neuk dakart eguzkia,

Izan bagarik udan legez beroegia,

Bere pean darabil pozik nekazaria,

Botaten eztabela geiegi izerdia;

Gaiñera ozperatzen neuk deutsat bekokia,

Bialdutean bigun aide zirimiria.

Zerua nigaz aiñan barriz gogo argia,

Eta izate dana, noz da ikusgarria?

Iñozko atsegiñen, ez ta egun sentia?

Itzarriten dalako gois goisetik txoria?

Ete arren zoli txera ta abegia?

Gomutauriz ill zala negu bildurgarria?

Au gaitik guztientzat ni naz maitegarria,

Nai dabela neu izan nadin menpelaria

Deiturik: «beti bizi bedi Udabarria»,

Dalako gazteentzat geien poztugarria,

Eta zarrentzat barriz bizi-ekarlaria.

Orregaitiño baña, iñok auterestia,

Baldin badau gorago bera dala jagia;

Nire aldean urrin dabela jaritxia,

Bere al izateaz biziteko tokia;

Betor izan dakidan ementxe ikusia,

Betor ta izan bedi aurrean agiria,

Eta badakust dala nire kerizgarria,

Eta ni enazala bere bardingarria;

Berbertatik burua jarririk erantzia,

Aro eder onegaz egiñik eskiñia,

Agur! esango deutsat, nire agurgarria,

Agur! deustazulako guzurtau eretxia,

Agur! artu egizu nire jazartokia,

Geiegi jatalako sueteko aulkia;

Agur! ni nazalako onen gauza gitixia,

Enazalako izan benetan nagusia.

Uste neban aiñean gitxiago zolia,

Agur! emen naukazu sorura eratsia,

Izan nakizun zure oñen zapalgarria,

Zuk izan bear dozu goia, ta nik azpia,

Eutsiz nire lorok, ta betor damu zapia;

Betor, dakardan beti buruan ipinia,

Betor, au jatalako aizez puztuegia,

Orain dazaudalako neure sorakeria,

Nigandik zugana dan alde lotzagarria,

Gura natxazu izan zure serbitzaria,

O! miragarrietan andra miragarria!

Ona emen naukazu otseintzat gaur jarria,

Egiteko sotillik gura dozun guztia;

Benturaz izan banaz gorengotzat eukia,

Usterik nintzala ni danak lenendaria,

Artu eztaian inok engaiñuzko neurria,

Zorionean dozu azaldu arpegia,

Zori onean egin zatxat ezaugarria.

Zinean legez izan bagarik beregia,

Edo beratasunez obeto gerogia:

Eukidazu izartzat artzean errukia,

Zu zeu zarealako uts-utsik Eguzkia.

Baña, entzun oraindik guztien azkarria,

Esan dodazan gauza dan danen illgarria,

Eguzki arek entzun nai ezta eskaria,

Egingo beleust egin illun, motz, abegia,

Orduan neukekean amorru, arrabia,

Artegatasun eta su, gar ixetaldia,

Agertzeko egingo neuken ulu larria,

Naiz da bere biziko urratu eztarria,

Iñoz eldu ez arren araiño juzturia

Infernuan entzungo leuskide garrasia,

Etsi, ta dei egiñaz ango lagungarria,

Madirakatu danen dalako ertegia...

O! errakuntza baltz ta marrutsu guzurtia!

I azalako izan nire artezkaria,

Izan batxakit bere engaiñetan zolia,

Ez akit baña, izan aurrena mingarria,

Onelan euki baga edaten lotsaria,

Arpegian dodala txingarra duiñ gorria,

Ezpata orregaz kendu eidak arren bizia,

Ebagidak oraintxe arren, bere aria,

Arren! emoidak laster niri urkamendia,

Arren! izan dakidan lotsen amaigarria,

Arren! emoidak gero berpertatik obia,

Arako leza sakon illun izugarria,

Goi goitik izan nadin araiñoxe jausia,

Artu dagidan duiñ ta jagotadan saria,

Artu dakidan antxe neure irabazia,

Zori gaiztoko ordaiñ beti iraungarria...

O! o! o! benetako, benetan lazeria!

Inoz bere amatau ezin dan sugoria!!!

                        II

                  Udagoiena

Gure Udabarria ordua eldutean,

Ill zan da aspaldian umil datza lurpean;

Eriotzeak eban ondatu sabelean,

Biztuko ete jaku negua joatean?

Zelan itsu bat nazan ni etorkizunean,

Ondoen egingo dot isillik egotean.

Baña, Udagoiena igorik gallurrean

Daukagulako oraiñ, zerbait esan-gurean,

Entzun daiogun zoli, adi egon gaitean,

Ea gaur zer diñoskun bere berba-saillean:

Gizonak, gaur zagoze danok neure mendean,

Ezpanaz ederrena bere ni gorputzean,

Alan pitxirik eztot ipinten paparrean,

Ez ta lorategirik bere buru gaiñean.

Zurtasuna eztago politik jantzitean,

Bakotxa jagokanaz ezpada ibiltean,

Ikusi nire berbok zentzundun badirean,

Edo txoriburutxo direanen ontzean.

Ni naz errukiorra, guztientzat lurrean,

Nigaz eztago ezik jente meien artean;

Udabarrian asko goseak artutean,

Eztaroaz ill gitxi batean da bestean,

Lorak eztabe poztzen zer jan bako danean,

Ezta berba ederrak esan arren aurrean;

Ezta arrokeriak onik egin etxean,

Eta bai, etxekoak ondatu geienean.

Baña, gaur, ez eukirik alda iñorenean?

Eskekoak eztabiltz pozik euren lorrean?

Jatekoa eztauke non nai ate jotean,

Apurtxo bat nekatu nai badabe minean?

Eskatuten bakarrik Jaunaren izenean?

Zeñbat etxetan barriz egarri diranean,

Uste gaba ur ordez sagardaua artzean,

Arek bai, diñoela egia dan bestean!

Ze ederto gabiltzan gu Udagoienean!

Nekez bizi diranak on diñoenean,

Zer esan lei artzaiñak dirutzaz asetzean?

Negurako gaztaiak nai legez saldutean,

Gizen eta galantak ardiak ikustean?

Gaiñera laboreak ugari batutean,

Gari, arto, gaztaiña guraiña pillatzean,

Añbeste ondasunez nasai aurkitutean,

Ai ak, joten dabela ardiak larratzean!

Txilibitua pozik mendira igotean,

Ak! bai, ujuju, edo zantzo bat botatean,

Diño: nik atsegiña darabilt biotzean,

Udagoien prestua jaristen dodanean.

Zer ikusten da bere orain langillenean,

Zibitu zibituan biziakaz kalean?

Iñozko merkeena zer jana zuzentzean,

Arturik alogerak zapatu illuntzean,

Diru guztiz gitxigaz zor danak kendutean,

Enparetan jakenaz pozik biamonean:

Ez tabiltzaz glorian, domeka egunean,

Azturik botariko izerdiak astean,

Zurrustxo bat geiago edanik afaitean,

Lo bere ez oi dabe ondo jai-gabean?

Erregeak ez deusku jauregi galantean,

Añbestean egiten bizi arren kortean?

Orain entzun azkenez, zer esan nai neukean,

Egunik ederrenak ni nausi nazanean,

Esne-esnetan zelan iragoten direan,

Edozeiñek eztaki aberatsarenean?

Itxasora errekak batzen diran legean

Burdikada gariak eztira arenean?

Eta o! zeñbat maizter zorroak ustutean

Bazkari luze on bat ugazabaz jatean,

Piperturik geienak arpegi azalean,

Urteten dira loka gaba urreratzean!

Ze bertsotxoak bere etxera urreratzean!

Botaten dituezan tandan nozik-nozean,

Zelan bazkaldu daben ugazabaz nastean,

Zelan pianoa jo semeak bitartean

Eutsen, gitxienetik orduterdi batean,

Zelan kopla guztiak arira amaitzean,

Arek kantetan eban berbal-ots leun leunean;

Erdu, Udagoiena, sarritxotan urtean,

Erdu, zulakorik bat ezta sartzen gurean,

Erdu, erdu maitea, erdu zorionean,

Erdu ondasunokaz esku biok betean,

Zuk utsik laztan gozuz, zuk erruki lurrean,

Zuk zainduten gaituzu Jaungoikoak ostean;

Agaitik, goratuko zu zaitugu goixean,

Agaitik, alabauko baita bere gabean,

Baita oraintxe legez nai noz arratsaldean,

Zerren zu ezpaziña ill bearko geunkean...

Udabarri arroa, zer da onen aldean?

Ill bazan, ez dedilla biztu aurrerantzean?...

Orain, nor azartuko jat jarriten aurrean?

Edo nai baldin badau bardin aldamenean?

Ete dan ni duiñ andi ikusteko ustean?

Ni aña dala barriz badago siñistean,

Besten bat bizi bada gaur mundu zabalean,

Bildur eta lotsea itxirik bazterrean,

Dei egitera noa ao bete betean.

Betor Udabarria berak nai dabenean,

Al izate guztia arturik bizkarrean,

Ikusi dedin laster nire sonburupean,

Betor eta burua ur otzaz erretean,

Lotsari eskerga ta andi bat artutean,

Bizi dedin aurrera bai apaltasunean,

Uste bagarik nausi dala goian ta bean.

Bakit, ariña dala buru eta oiñean,

Ez tazauz arek gauzak, nik dodazan aiñean,

Ai! ezpalitza illgo aiñ era galantean!

Aiñ samur, aiñ guri ta zoro eta gaztean;

Ezagutuko leuke dana emen lurrean,

Igaro joakula begi itxi batean;

Eta zetan arrotu eztala biotzean,

Izan arren ederra beste danen aldean;

Doialako guztia keia legez aidean,

Edo lurreraturik guztiok azkenean,

Eder eta ezaiñak usteldurik nastean,

Eztirala ezautzen eder zeintzuk zirean.

                       * * *

Aor nire gogamenak esaldi laburrean,

Adietan emonik jardun baga luzean,

Oraiñ eskua nai nok jarririk bularrean,

Asmetan nekaturik burua puskatean,

Esan daike bakotxan nai badau ondorean,

Udabarria ta ni zurrago zeiñ garean.

Auzi bat

Beso bagarik jaio bazan Simon manku,

Begi bat bere baga ei zan Peru itsu;

Biak zirean legez ibilten eskean,

Lagunen bat bakotxak ekarren aldean;

Itsu aurreko baga bata etzan gauza,

Besteak eskudun bat beti eban palta;

Alan bearko zan da udako goiz baten,

Itxasoaren munan zirean aurkitzen;

Alan bearko zan da, udako gois baten;

Arrizko aulki baten jarririk aisetan,

Biak bakarrik euren autuak kontetan;

Non egozan lekutik daben uste baga,

Mankuk begiaz joten ostra bat zabala;

Argitaratu zana ondartza ganean,

Olatua eltzen zan markatik urrean;

Baña zelan ez eukan beso ez eskurik,

Etzan gauz jaubetzeko ostreaz bakarrik;

Au gaitik oso tamal andiaz Itsuri,

Diñotsa: ostra zabal bat an da agiri;

Eta zuk ezku biak zelan daukazuzan,

Iñor baiño lenago artzera goazan;

Neuk zuzenduko zaitut, zelan edo alan,

Ondo ez da ostrea geratutea an.

Mankuk bere oñagaz egiñik arteztu.

Itsuk ostrea eban errezto aurkitu;

Eta esku artean ebanean artu,

Pozen pozaz bertatik poltsan bere sartu.

Orduan baña, esan eutsan Simon mankuk,

«Ostra on lastertxo bear dogu jan guk;

Nabillalako ia ostaz gaur zutunik,

Egun biokaz zerren nagoan baraurik;

Peru, goazan geurera ta jan daigun antxe,

Marik jarriko deusku gertu bertatixe».

Baña, Itsu zelan zan zeken da dollorra,

Berekor, muker, zital, pirri ta gogorra;

Siku siku dinotsa: «Ostrau da neurea,

Zeñegaz bear dodan nik gaur ill gosea,

Ta zuk nai bazenduan bardin egitea,

Etzeunkan zeuretzako baño artutea.

Zelan baña neuk dodan ostreau neugandu,

Beronegaz bear dot bakarrik bazkaldu;

Arañegundik ona bazagoz baraurik,

Iru egun onetan ez dot ezer jan nik;

Au gaitik emon baño len zuri erdia,

Itxasora botako neuskizu guztia.

Ez aldakizu Itsu Jaungoikoa lenen

Beti izaten dala, santuak bigarren?

Alan nik bere lenen maite dot burua,

Illten ikusi arren gosez albokua».

Mankuk ikusitean Peruren temea,

Juezagana zuzen egiñik bidea;

Kontu dana berari egiñik autortu,

Aguazillaz Itsuri laster eutsan deitu,

Baita jarri eragin aurrean ostrea,

Ikusi arte zeñek eukan errazoia;

Eta amaitutean ez da bai guztia,

Emotera asiten da erabagia.

Plater zabal batean ostrea jarririk,

Kutxilloaz koskola laster idigirik;

Diño: «Guztiz ederra da berau benetan,

Erdi bana partea daukazue bertan;

Biori errazoiak deutsuedaz topau,

Ta ezin zaikiedaz bat bere kondenau;

Bakotxari emongo deutsuet zeuena,

Zeiñ dan gure legeak agintzen dabena;

Guk bear dogu egin artezidadea,

Topurik non dagoan lenengo egia;

Orrexegaitik kobrau oi dogu nekea,

Izerdiak bear dau eroan berea;

Alan peseta bana da zuen kontua,

Orixe da markauta dogun deretxua».

Baña; Manku ta Itsuk zelan txurikorik

Ez euken, asi ziran dar, dar... bildurturik;

Asi ziran negarrez umien antzera,

Bata eta bestea esanaz onela;

Enekian gaur giño Juezak kobretan

Ebala, alogerik au lako lanetan;

Ori jakin bagendu ez gentozan ona,

Zelanbait konponduko giñean gu jauna;

Juezean ainbeste gaztetea baño,

Ostrea bertan largau asko zan obago;

Baña bene-benetan zelan zan Jueza,

Bear daben legetxe gizon bar arteza,

Diñotse: «Jakizue gizonak dubarik:

Kontsejuan ez dogu egiten bearrik;

Datorrenak ekarten ezpadau dirua,

Pagetako eskuan emengo kontua,

Bere gauzan egiten dogu enbargua,

Justizia dalako danen lenengua;

Ezpadozue bada, zegaz pagau niri,

Ostrea enbargauko deutsuet zueri;

Geratzen direala mamiñok neuretzat,

Eta koskolak barriz nai dabenarentzat».

Ikusi ebenean Jueza ain zorrotz,

Biak jarririk odol bagarik otz da motz,

Urten eben kanpora arrausi eginik,

Koskol eta mamiñak bertantxe itxirik;

Egon eziñagaitik zutunik goseaz,

Esperantza galdurik kentzeko ostreaz.

Egiune txar bat da askotan obea

Juezetara artu baño len bidea.

Bedeinkatu Jaunaren izena

Illuntasun artetik sortu eguzkia

Jaunak ebanean, ta ezarri begia;

Diñotsa ikusirik ain zala argia:

Bizidunen izango zara pozgarria.

Lurrari bialduko deutsazu argia,

Baña argi bat dana berotu garria;

Bizkorturik beragaz izate guztia,

Mundua izan dedin gizonen tokia.

Ugari egin eban baita egaztia,

Eta euren artean bat larratxoria;

Zeñi eregi eutsan ain ondra andia,

Egitean esango dodan itzaldia.

Igoizu gora gora, beian itxi lurra,

Eldu bekidaz zure soñuak zerura;

Zure txorrotxioak nik entzun gustura

Daidazan, jo egizuz udan zeiñbat gura.

Loretan larrosea bere egitean,

Diñotse ipiñirik begien aurrean;

Orren usain ederra zuri sometean,

Maite izango zara gizonen artean.

Azkenez egin eban gauzarik onena,

Beraren irudira, zeiñ dan bai gizona;

Eta oni diñotsa: beti zure lana

Izango da ni maite ta ondran bearra.

Alan dirautsa beti eguzkiak zintzo,

Bere egikizuna beteagaz txito;

Larrosatxoak barriz bere usain gozo

Gozoa zabalduten, ez dau guretzako?

Bardin larratxoriak kantuen artean,

Jauna alabetan dau igoaz aidean;

Eta gizonak geien ondrau bearrean

Bere izen Santua, darabil saspean?

Euskaldunak gara

                  Bilboko Alkartasunaren Batzokiari

Euskaldunak gara gu, eta Euskerea

Zaintze arren nai dogu emon bizitzea,

Nai dabelako askok lurperatutea,

Eta gaztelar oso gu biurtutea.

Baña zelan garean odolez euskaldun,

Euskeraz guk kantetan dakigu edo nun;

Egiten gareala munduan ezagun,

Ez dala euskalduna dan lakorik iñun.

Leku danetan jaio ein arren umiak,

Egiñagaitik amak edo nun semeak,

Baña Euskalerrira Jaungoiko gureak,

Zerutik ez dauz bota aparteko doiak?

Non da beste lekutan emengo bakea?

Non da beste erri bat aiñ alegerea?

Non dauke guk Gernikan dogun Arbolea,

Zarra igartu arren badogu gaztea?

Non da emen legezko gozoa udea?

Emen da aize meia, non nai kerizpea,

Emen daukagu non nai gaur bañu etxea,

Osasunaz jarteko geixo dan tristea.

Erri onetan dira asko miragarri,

Emendik urten dira onenak kantari;

Zeiñbat atera diran barriz pelotari,

Mundu danak daki ta ez itandu guri.

Arrotasun onagaz esan giñai bada,

Au dala jaio giñan geure lur laztana;

Lur bat euskaldun utsa lenago izana,

Baña gaur zer da emen ikusiten dana?

Gaur jazoten jakona da negargarria,

Bizkaiak ez dirudi euskaldun erria;

Ezin ezautu leike o! ze gatx andia!

Sekula ez da orain dogu buztarria.

Gurako al dau Jaunak begia edegi,

Daiguzan euskaldunak esanaz alkarri,

Nai ezbadogu izan guk erdaldun garbi,

Bear doguz Foruak barriro ekarri.

Urratu bear doguz erdaldun kateak,

Bear ditugu zarrak eukezan legeak,

Agindurik Bizkaian beti Euskereak,

Osasun ona gozau daian Arboleak.

Bizkaia, Gipuzkoa, ta gure Araba,

Eta Naparroagaz lau anaia gara,

Beste aldeko irugaz batzen gareala,

Zazpirok bear dogu gaur salbau Euskara.

Zazpirok bear dogu egin batasuna,

Zazpi Euskaldunerrik anaiatasuna,

Egin ezkero zintzo guk alkartasuna,

Ziur, ziur, letorke euskalduntasuna.

Baturik biztu daigun guk geure Erria,

Askok izan deutsana oni inbidia,

Betoz lengo oiturak ta fede garbia,

Ta geure lege zarren aginte aldia.

Katolikoen eskoletako
santu laguntzaileari

Zer dogu zer bildurtu, lur au laño baltz batzuk

Gizaldi txar onetan illundua gaitik,

Izar batek baditu bere argitasunaz

Desagertu egiñgo guztiak mundutik?

Izan on nor jakun, iragarri nai neuke,

Zergaitik orañdiño beraren jaiotza,

Dalako illunari eguzkiak legetxe

Larri ta estu jarten deutsana biotza.

Eundaka urteak sei irago bitartean,

Ekatxak, ai! sarritan egin arren sortu,

Gaur gomutetan dogun eguzki argiari,

Arpegirik ezteutse orañdiño loitu.

Gau eta egun beti biziro agiri dan

Gar on kantuakaz gizonak alaban,

Lenago eben legez gaur bere bardiñ bardiñ,

Bere jaiotza pozez gura dabe ondrau.

Alperrik aixe txarrak aterako dituez

Aldaben guztietan odei aldrak kontra,

Tomasen bekokitik jaiotako tximistak

Zeñek ipiñi baña osoro itota?

Txerren baltz gau zaleak guzurra ta abarra

Ereiñ bei gura badau Egia ilteko;

Tomasen errañuzko saetak ikutzean

Bide billa asten da iges egiteko.

Betoz orrexe gaitik jakitunak ereñotz

Orriakaz burua egitera jantzi,

Zerren jakiturak koroi on zor deutsan

Beti garaipenagaz urten dan Tomasi.

Betoz niretzat bere edurra dirudien

Lora, azuzena ta larrosa zuriak,

Dontzel ildakoari apañtzeko egoki

Duiñ jakozan legetxe buru ta lokiak.

Betoz zeruetako arpadun egodunak,

Betoz soñu jotzalla guztiak lurrera,

Akiñoko eguzki illuntzen eztanari

Korro egiñda soñu ederrak jotera.

Bekart aren arteko soñularien batek,

Niri bere lira bat aldanik leunena;

Danoen soñuakaz eldu dediñ aixetan

Munduko ertzetara Tomasen izena.

Zeñek leukaken bear lako doe ederra,

Alabau daigun ondo gizon añ andia!

Jasorik zeruraño zalako aragizko

Añgeru bat munduan txito zurgarria.

Baña, zelan ni lako kantari labur batek

Zelan Tomasi jaso zor jakon gloria?

Noren burutik jaio ziran argi errekai

Ezpanaz iñor bere jarteko neurria?

Baña, nik kantauko dot Egiaren zaleak

Zelan daben izar au beti billatuko,

Tomasegan daukela argizko iturri bat,

Zeñek deutsezan laster lañoak kenduko

Arratiar soldadu baten
Kubako amesa

Egun danetan oi dan legetxe

Illunkerea zan eldu;

Ta eguzkia mendi ostean

Egin zan atzo estaldu;

Mantu loratsu urdin bat gabak

Eban zeruan zabaldu,

Gure tronpetak erretretea

Jo ta zirean ixildu.

Milla soldadu gitxienetik

Gengozan zelai batean,

Oso nekauta asazkau nairik

Danok etzunda lurrean:

Batzuk bildurrez areriorik

Ete ebillan urrean,

Arri bat legez ni barriz lotan

Nengoan bedar artean.

Gorputza loak loturik neukan,

Burua bear egiten,

Makaztui-n neure etxean uste

Neban nintzala aurkitzen;

Uste neban nik lengo ardiak

Banenbillela zainduten,

Soñu joteko marmitak barriz

Tanbor eustala serbitzen.

Uste neban nik nekutsazala

Lengo atx eta mendiak,

Eta poztuten nintzan gizenik

Ikusitean ardiak;

Alegeretzen ninduen oso

Irrintza baten burdiak,

Ebiltzalako gora ta bera

Tratan zoli guztiak.

Uda goiena zan ta geunkazan

Galantak arto soloak,

Eurai begira aita ta ama

Egozan kokolotuak;

Ni etortea gerratik euken

Loteriatzat gaixoak,

O! baña laster amesa bota

Eragin eustan sustoak.

Esne esnetan neragoiola

Alako ames dontsuan,

Dianearen soñu garratza

Sarturik biotz barruan,

Damuz gomutau eragin eustan

Kuban ni zelan nengoan,

Eta ez gure ardiak zaintzen

Altungo larra gozoan.